دریای خزر، مسیر امن تجارت ایران و روسیه در سایه اختلالات مرزی

با توجه به چشم‌انداز رو به رشد تجارت ایران و روسیه در سال‌های آینده و در عین حال وجود موانعی نظیر صف‌های طولانی گمرکی و کارشکنی‌های دولت آذربایجان در مسیرهای زمینی، استفاده حداکثری از ظرفیت مسیر دریایی خزر می‌تواند به‌عنوان مسیری مستقیم، ایمن و پایدار، نقش مؤثری در توسعه مبادلات تجاری میان دو کشور ایفا کند.

توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه، به دلیل اشتراکات فرهنگی و کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، از مهم‌ترین و امن‌ترین مسیرهای گسترش تجارت خارجی به شمار می‌رود. این روابط ضمن فراهم‌کردن امکان دسترسی سریع‌تر به بازارهای هدف، موجب افزایش رقابت‌پذیری کالاهای داخلی شده و از سوی دیگر می‌تواند به افزایش ارزآوری، ایجاد اشتغال پایدار و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد کشور در برابر شوک‌های خارجی منجر شود.

در شرایط کنونی، اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است. از همین رو، طی سال‌های اخیر توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه و شرکای راهبردی در دستور کار قرار گرفته است. روسیه به‌عنوان همسایه شمالی ایران و پرجمعیت‌ترین کشور منطقه اوراسیا، با برخورداری از بازار بزرگ وارداتی، می‌تواند نقش قابل توجهی در افزایش صادرات غیرنفتی ایران ایفا کند.

نمودار - رشد صادرات ایران به روسیه در ۳ سال اخیر (میلیون دلار)

نزدیکی جغرافیایی، هم‌خوانی بخشی از نیازهای بازار روسیه با ظرفیت‌ها و توان تولیدی ایران و همچنین تحولات سیاسی و ژئوپلیتیکی اخیر، به‌ویژه جنگ اوکراین، فرصت‌های تازه‌ای را برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی میان تهران و مسکو فراهم کرده است. بر همین اساس، صادرات ایران به روسیه در سال‌های اخیر رشد محسوسی داشته و آمارهای رسمی گمرک نیز مؤید این روند افزایشی است.

یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای توسعه روابط تجاری با هر کشور، برخورداری از مسیرهای حمل‌ونقل مناسب، ایمن و مقرون‌به‌صرفه است. در حال حاضر، صادرات ایران به روسیه از سه مسیر اصلی انجام می‌شود. مسیر نخست، صادرات زمینی از طریق مرز سرخس به ترکمنستان، سپس قزاقستان و در نهایت روسیه است. این مسیر به دلیل فاصله زیاد از شهرهای پرجمعیت و اصلی روسیه، هزینه حمل‌ونقل را افزایش داده و در بسیاری از موارد صرفه اقتصادی را برای تجار کاهش می‌دهد.

مسیر دوم، عبور زمینی کالا از ارمنستان و گرجستان و ورود به روسیه است. هرچند این مسیر به شهرهای پرجمعیت روسیه نزدیک‌تر است، اما تجار ایرانی ناچار به پرداخت عوارض عبور به دو کشور ارمنستان و گرجستان هستند که این موضوع باعث افزایش هزینه‌ها و کاهش سودآوری تجارت می‌شود.

مسیر سوم که بخش عمده تجارت ایران با روسیه از آن انجام می‌گیرد، عبور از مرزهای زمینی با جمهوری آذربایجان، به‌ویژه مرز آستارا است. این مسیر به دلیل نزدیکی به مراکز جمعیتی روسیه و پرداخت یک‌باره عوارض عبور، از جذابیت بیشتری برخوردار است. با این حال، این مرز راهبردی طی روزهای گذشته و هم‌زمان با اوج صادرات محصولات کشاورزی ایران به روسیه، به دلیل کارشکنی دولت آذربایجان مسدود شد و کامیون‌های حامل کالاهای فسادپذیر برای چندین روز در پشت مرزها متوقف ماندند.

در ماه‌های اخیر، ایران به توافق‌نامه تجارت آزاد میان جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) پیوسته است. یکی از مهم‌ترین مزایای این توافق‌نامه، کاهش تعرفه‌های تجاری با کشورهای عضو از جمله روسیه از حدود ۲۰ درصد به ۴.۵ درصد است؛ موضوعی که می‌تواند به شکل قابل توجهی هزینه تجارت را کاهش داده و انگیزه فعالان اقتصادی برای حضور در بازارهای اوراسیا را افزایش دهد.

با توجه به آینده روشن تجارت ایران با کشورهای حوزه اوراسیا، به‌ویژه روسیه، و در مقابل، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل موجود و احتمال تداوم اختلال‌آفرینی در مسیرهای زمینی، کارشناسان بر لزوم ایجاد مسیرهای جایگزین تأکید دارند. در این میان، توسعه و فعال‌سازی ظرفیت کشتی‌های موسوم به «رو-رو» (Roll-on/Roll-off) در دریای خزر به‌عنوان یکی از راهکارهای مؤثر مطرح می‌شود. این کشتی‌ها قابلیت حمل محموله‌های چرخ‌دار از جمله کامیون و تریلی را داشته و امکان انتقال مستقیم کالا به بنادر روسیه بدون عبور از کشورهای ثالث را فراهم می‌کنند.

استفاده از مسیر دریایی خزر مزایای متعددی به همراه دارد. حذف پرداخت عوارض به کشورهای ثالث، کاهش هزینه تمام‌شده صادرات و افزایش انگیزه تجار برای حضور در بازار روسیه از جمله مهم‌ترین مزایای این مسیر است. علاوه بر این، ایجاد یک مسیر رقیب می‌تواند از بروز اختلال در مسیرهای زمینی جلوگیری کند، چراکه در صورت اعمال محدودیت، فعالان اقتصادی به سمت مسیر دریایی سوق داده می‌شوند و کشورهای واسطه منافع اقتصادی خود را از دست خواهند داد.

از سوی دیگر، راه‌اندازی این مسیر می‌تواند به کاهش صف‌های طولانی گمرکی در مرزهای پرتردد مانند آستارا منجر شود؛ به‌طوری که بخشی از ناوگان باری به سمت بنادر شمالی کشور نظیر انزلی و امیرآباد هدایت شده و فشار بر مرزهای زمینی کاهش یابد.

در مجموع، مشکلات موجود در مسیرهای فعلی حمل‌ونقل کالا به روسیه، در کنار افزایش مستمر حجم صادرات و فرصت‌های ناشی از پیوستن ایران به توافق‌نامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ضرورت بهره‌گیری از مسیرهای جایگزین را بیش از پیش نمایان کرده است. در این چارچوب، فعال‌سازی حداکثری مسیر دریایی خزر می‌تواند نقش کلیدی در تسهیل، تسریع و افزایش تجارت میان ایران و روسیه ایفا کند.