شوک هرمز به زنجیره تأمین جهانی غذا

مجید موافق قدیری، عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران در یادادشتی نوشت؛ اختلال ناگهانی و شدید در جریان تجارت دریایی از طریق تنگه هرمز، بار دیگر نشان داد که این گذرگاه استراتژیک تا چه اندازه در ثبات اقتصاد جهانی نقش دارد. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، ترافیک کشتی‌ها در این تنگه بیش از ۹۰ درصد کاهش یافته است؛ رخدادی که تنها یک بحران در بازار انرژی نیست، بلکه شوکی گسترده به زنجیره تأمین نهاده‌های کشاورزی و دامی و در نهایت امنیت غذایی جهان وارد می‌کند.

تنگه هرمز صرفاً مسیر عبور نفت و گاز نیست. این گلوگاه حیاتی حدود ۳۵ درصد نفت خام جهان، یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) و نزدیک به ۳۰ درصد از تجارت جهانی کودهای شیمیایی را در خود جای داده است. بنابراین هرگونه اختلال در این مسیر، به سرعت اثراتی فراتر از بازار انرژی پیدا می‌کند و به بخش‌های کشاورزی، تولید غذا و نهاده‌های دامی سرایت می‌کند.

یکی از نخستین پیامدهای این وضعیت، افزایش چشمگیر هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه دریایی است. با افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی در منطقه، حق بیمه ریسک جنگ برای کشتی‌ها به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. گزارش‌ها نشان می‌دهد نرخ بیمه از حدود ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی به نزدیک ۱۰ درصد رسیده و مدت پوشش بیمه نیز به حدود یک هفته کاهش یافته است. چنین جهشی در هزینه‌های بیمه، حتی در صورت کاهش تنش‌ها نیز می‌تواند برای مدتی طولانی تجارت دریایی را با تنگناهای لجستیکی و مالی مواجه کند.

در همین حال بازار جهانی کود نیز تحت فشار جدی قرار گرفته است. قیمت اوره گرانول در خاورمیانه حدود ۱۹ درصد و اوره مصر در اوایل مارس نزدیک به ۲۸ درصد افزایش یافته است. از آنجا که گاز طبیعی ماده اولیه اصلی تولید کودهای نیتروژنی محسوب می‌شود، افزایش هزینه انرژی نیز به شکل مضاعف بر قیمت این نهاده‌ها اثر می‌گذارد. برآوردهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نیز نشان می‌دهد در صورت تداوم این اختلالات، قیمت جهانی کود در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ ممکن است به طور متوسط بین ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش یابد.

پیامد این روند برای بخش کشاورزی کاملاً روشن است. کشاورزان در بسیاری از کشورها هم‌زمان با افزایش هزینه کود و سوخت مواجه می‌شوند؛ ترکیبی که هزینه‌های تولید را بالا برده و بر آبیاری، حمل‌ونقل و عملیات مزرعه نیز تأثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی برخی تولیدکنندگان ممکن است برای کاهش هزینه‌ها مصرف کود را محدود کنند یا به سمت محصولاتی با نیاز نهاده‌ای کمتر حرکت کنند. با توجه به واکنش غیرخطی محصولات به مصرف کود، کاهش مصرف می‌تواند به افت محسوس عملکرد و کاهش تولید منجر شود.

مدت زمان تداوم این اختلال عامل تعیین‌کننده در شدت پیامدهای آن است. وقفه‌های کوتاه‌مدت ــ در حد چند هفته تا یک ماه ــ با توجه به وجود ذخایر غذایی و خوراک دام در بسیاری از کشورها قابل مدیریت خواهد بود. اما اگر این وضعیت بیش از سه ماه ادامه پیدا کند، تصمیمات کاشت برای سال ۲۰۲۶ و حتی سال‌های بعد به‌ویژه در مورد محصولات پرمصرف کود مانند گندم، برنج و ذرت، به طور جدی تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.

در کنار این پیامدهای مستقیم، اثرات ثانویه نیز قابل توجه است. افزایش گرایش کشاورزان به محصولاتی که توان تثبیت بیولوژیک نیتروژن دارند ــ مانند سویا ــ یکی از این پیامدهاست. از سوی دیگر، افزایش قیمت نفت می‌تواند تقاضا برای سوخت‌های زیستی را بالا ببرد و رقابت میان صنایع انرژی و خوراک دام برای منابع کشاورزی را تشدید کند. در نهایت نیز این تحولات ممکن است روند نزولی شاخص قیمت مواد غذایی فائو ــ که اکنون حدود ۲۱ درصد پایین‌تر از اوج مارس ۲۰۲۲ قرار دارد ــ را متوقف یا حتی معکوس کند.

آنچه امروز در تنگه هرمز رخ می‌دهد، یادآور این واقعیت است که اقتصاد جهانی همچنان به چند گلوگاه حیاتی وابسته است. هر اختلال در این نقاط می‌تواند اثراتی زنجیره‌ای در حوزه انرژی، کشاورزی و امنیت غذایی ایجاد کند. به همین دلیل، مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیکی، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و افزایش تاب‌آوری زنجیره‌های تأمین جهانی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.