کشتیبان را سیاستی دیگر باید وزارت نفت؛ فراتر از تغییر مدیران
محمد شعبانلو
مدرس و دانشآموخته دکتری مهندسی عمران دانشگاه صنعتی شریف
فعال در صنعت نفت و گاز
سیویکم مرداد ۱۴۰۳ بود که در فضایی از وفاق میان دولت و مجلس، همه وزرای پیشنهادی مسعود پزشکیان رأی اعتماد نمایندگان ملت را گرفتند و راهی وزارتخانهها شدند. در این میان، محسن پاکنژاد با کسب ۲۲۲ رأی موافق، بهعنوان وزیر نفت انتخاب شد.
محسن پاکنژاد، مهندس برق، بنا بر رزومهای که خود ارائه کرده است، فعالیتش در وزارت نفت را از ۳۱ سالگی و در حالی آغاز کرد که همزمان دانشجوی دوره کارشناسی ارشد بود و سمت مشاور وزیر وقت نفت، بیژن نامدار زنگنه، را بر عهده داشت. او بهسرعت و در سنی که بسیاری از افراد هنوز در ردههای کارشناسی فعالیت میکنند، به مدیر طرح توسعه میادین گازی و سپس مدیرکل نظارت بر صادرات مواد نفتی رسید. مسیر رشد مدیریتی او در وزارت نفت و در دورههای بعدی وزارت زنگنه در دولت روحانی نیز ادامه یافت؛ تا آنجا که به سمتهای مدیرعاملی، عضویت در هیئتمدیره و معاونت وزیر دست یافت. آخرین سمت او نیز بار دیگر به دوران وزارت زنگنه بازمیگردد: معاونت وزیر در نظارت بر منابع هیدروکربوری.
در سال ۱۴۰۳، زمانی که پزشکیان به ریاستجمهوری رسید، این بار برخلاف رویهی متعارف دولتهای اصلاحطلب، یعنی دولتهای خاتمی و روحانی، این بیژن نامدار زنگنه نبود که به وزارت نفت بازمیگشت؛ زنگنه که در آن زمان ۷۲ سال داشت و سابقه وزارت در هشت دولت را در کارنامه خود ثبت کرده بود، جای خود را به معاون همیشه رشدکرده در سایهاش، یعنی محسن پاکنژاد، داد.
پاکنژاد اما در برنامه ۳۱ صفحهای خود که برای کسب رأی اعتماد به نمایندگان مجلس ارائه کرده بود، چالشهای روز صنعت نفت را چنین برشمرد: تشدید ناترازی گاز، چالشهای حفظ و نگهداشت و افزایش تولید نفت خام، ناترازی بنزین، کمبود منابع تأمین مالی و سرمایهگذاری، محدودیتهای بینالمللی و مسائل مربوط به نیروی انسانی.
او همچنین از لزوم اقدام راهبردی برای تسریع و افزایش برداشت نفت و گاز و تولید فرآوردههای هیدروکربوری سخن گفت و بر سرریز کردن ثروت حاصل از آن به سمت سرمایهگذاری برای تقویت زیرساختهای عمومی کشور، تکمیل زنجیره ارزش و توسعه زیرساختهای انرژیهای نو و تجدیدپذیر تأکید کرد. او همچنین اعلام کرد که قصد دارد بهجای صیانت صرف از خود نفت، رویکردی راهبردی در صیانت از ثروت انرژی حاصل از آن در پیش بگیرد.
مهمترین برنامهها و تعهدات او اما به شرح زیر بود:
- تسریع در اجرای طرح فشارافزایی پارس جنوبی به عنوان استراتژیکترین طرح دولت چهاردهم.
- انعقاد قراردادهای توسعه میادین گازی.
- تکمیل طرحهای بلندمدت احداث کارخانههای NGL و تأسیسات جمعآوری گازهای مشعل.
- دستیابی به افزایش تولید بیش از 400 هزار بشکه در روز، نسبت به افت تولید میادین مختلف.
- اجرای طرحهای مقاومسازی تأسیسات گاز با رویکرد پدافند غیرعامل.
- افزایش ظرفیت پالایش نفت خام و میعانات گازی به 3 میلیون بشکه در روز در افق 1407.
- مشارکت در سرمایهگذاری در پالایشگاههای فراسرزمینی.
- ارتقاء سطح کیفی خدمات قابل ارائه به مصرفکنندگان سوخت در جایگاههای عرضه.
- دیپلماسی انرژی و همکاری با روسیه و کشورهای همسایه.
تعهدات او در برنامه ارائهشده بسیار فراتر از این موارد بود؛ اما آنچه ذکر شد، خلاصهای از مهمترین وعدههایی است که از برنامه او در ذهن باقی مانده است.
اما حاصل حدود دو سال وزارت او و اجرای برنامههایش چه بود؟ چه گزارشی از عملکرد خود ارائه کرد؟ افزایش تولیدی که وعده آن را داده بود، به کجا رسید؟ آیا تولید و بهتبع آن، درآمد ملی افزایش یافت یا افزایش غیرکارشناسی و شتابزده تولید، به کاهش کیفیت محصول، افزایش تخفیفها، کاهش فروش، ترغیب خریداران به خرید نفت از رقبا و در نهایت، آسیب به تجهیزات منجر شد؟ در این میان، چه کسی برنده بود و چه کسی بازنده؟
طرح فشارافزایی پارس جنوبی به کجا رسید؟ همان طرحی که خود پاکنژاد آن را استراتژیکترین طرح دولت چهاردهم میدانست و اجرای آن را در برنامه خود متعهد شده بود.
قراردادهای توسعه میادین گازی او به کجا رسیدند؟ فارغ از این پرسش که چرا اساساً انعقاد قرارداد، بهعنوان یک تعهد در برنامه پیشنهادی وزیر مطرح شده بود، کدام قرارداد منعقد شد و هر یک از این قراردادها چه میزان پیشرفت داشتهاند؟
طرحهای بلندمدت احداث کارخانههای NGL و تأسیسات جمعآوری گازهای مشعل به کجا رسیدند؟
مقاومسازی تأسیسات گازی با رویکرد پدافند غیرعامل، صرفاً وعدهای روی کاغذ برای استفاده از عبارت زیبایی به نام «پدافند غیرعامل» بود یا واقعاً به مرحله اجرا رسید؟ و اگر اجرا شد، چرا در حملات دشمن، ۲۸ درصد ظرفیت تولید گاز کشور از دست رفت؟
افزایش ظرفیت پالایش نفت خام و میعانات گازی به کجا رسید؟ چرا برای ساخت و راهاندازی مینیپالایشگاهها، با هدف افزایش تابآوری کشور در برابر وقایعی همچون محاصره و تشدید تحریمها، اقدام مؤثری انجام نشد؟
در راستای تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز، چه اقدام مؤثری انجام شد؟ وعده مشارکت و سرمایهگذاری در پالایشگاههای فراسرزمینی به کجا رسید؟ کدام طرح به مرحله اجرا رسید؟ کدام پروژه پیشرفت کرد؟ آیا این وعدهها صرفاً روی کاغذ و برای اقناع نمایندگان مجلس مطرح شده بودند؟
ارتقای سطح کیفی خدمات به مصرفکنندگان سوخت در جایگاهها به کجا رسید؟ بنزین سوپر که هنگام تحویل دولت در جایگاهها عرضه میشد، نیز از چرخه عرضه خارج شد و سوخت بیکیفیت و آسیبهای ناشی از آن به خودروهای مردم، بهویژه خودروهای توربوشارژ و حساس به کیفیت بنزین، حاصل کدام تصمیم و برنامه بود؟
دیپلماسی انرژی که وعده آن را داده بود، به کجا رسید؟ چه طرحی با روسیه به نتیجه رسید یا پیشرفت کرد؟ همکاریهای وعدهدادهشده با کشورهای همسایه چه سرانجامی پیدا کردند؟
بحران منابع انسانی که خود او از آن بهعنوان یکی از چالشهای وزارت نفت یاد کرده بود، به کجا رسید؟ معاونان خود را بر اساس چه معیارها و صلاحیتهایی انتخاب کرد؟ چگونه ممکن است فردی با سابقهای محدود در رده کارشناسی، ناگهان به سمت معاون وزیر و مدیرعامل منصوب شود؟
اینها تنها بخشی از پرسشها و چالشهایی هستند که پاکنژاد با استعفای خود، یا دولت با برکناری او، بدون پاسخ به تاریخ و مردم سپردهاند.
اما اساساً استعفا یا برکناری وزیر نفت، آن هم در میانه جنگ و محاصره و در شرایطی که دشمنان کشور، بهویژه در حوزه نفت، فشار حداکثری وارد میکنند، چه معنایی داشت؟ این استعفا یا برکناری، بیش از هر چیز به ترامپ جنایتکار فرصت داد تا در توییت یا سخنرانی خود مدعی شود که وزیر نفت ایران بهدلیل محاصره دریایی آمریکا استعفا داده است.
و این پرسش همچنان باقی میماند: کسی که برای آمدن به وزارت، ۳۱ صفحه برنامه نوشت، چرا هنگام رفتن حتی یک صفحه هم درباره عملکرد خود ننوشت؟
اما نتیجه این عزل یا استعفا، هر نامی که بر آن بگذاریم، این شد که معاون پاکنژاد در میانه جنگ سرپرستی وزارت نفت را بر عهده بگیرد. اگر قرار بود وزیر برود و معاونش جای او را بگیرد، اساساً چرا تغییر وزیر ضرورت پیدا کرد؟ این اتفاق بیش از پیش این ذهنیت را تقویت میکند که اگرچه افراد تغییر کردهاند، اما شبکه مدیریتی و منطق تصمیمگیری همچنان بر همان ریل و مسیر پیش میرود؛ گویی سیاستی متفاوت در پیش نیست و فقط راننده عوض شده است.
اما پرسش دیگری نیز مطرح است. این روزها نام افراد مختلفی برای تصدی وزارت نفت مطرح میشود؛ از سرپرست کنونی و معاونان پاکنژاد گرفته تا مدیران پشتصحنه دولت، معاون علمی رئیسجمهور و دیگران.
سؤال اینجاست که آیا مسند وزارت نفت، آن هم در میانه یک جنگ وجودی، جایگاه آزمونوخطا و یادگیری است؟ آیا قرار است همان برنامههای زنگنه یا پاکنژاد دنبال شود، یا با توجه به نیازهای جدیدی که در جریان این جنگ پدید آمده است، مدیری آشنا با فضای نفت و گاز کشور و برخوردار از تجربه و دانش مرتبط باید این مسئولیت را بر عهده بگیرد؟ مدیری که بتواند فرماندهی این بخش مهم از معیشت مردم و اقتصاد کشور را عهدهدار شود، به نیازهای جدید پاسخ دهد و بهجای نوشتن وعدهها و عبارتهای زیبا در برنامه خود، برنامهای واقعی و اجرایی ارائه کند.
در نهایت، در مدیریت کشور باید رویکردی جدید در پیش گرفته شود؛ بهگونهای که هر مدیری اگر در میانه راه از قطار مسئولیت پیاده شد، اولاً گزارشی ارائه کند و روشن سازد تا آخرین روز مسئولیت خود چه کرده و در چه نقطهای ایستاده است؛ ثانیاً درسآموختههای او از موفقیتها، خطاها و بحرانها بهعنوان بخشی از تجربه جمعی نود میلیون ایرانی ثبت و در دسترس همگان قرار گیرد تا همان خطاها و رؤیاپردازیها بار دیگر تکرار نشوند.