اخبار آرشیوی
سرویس اقتصادی خبرگزاری «نسیم» بخش دوم "هر آنچه باید در مورد بورس دانست" را با محوریت آموزش و نحوه سرمایهگذاری در بازار بورس و اوراق بهادار منتشر کرد
سرویس اقتصادی خبرگزاری «نسیم» با توجه به گرایش اقشار مختلف مردم به سرمایه گذاری در بورس گزارش کاملی با عنوان "هر آنچه باید در مورد بورس دانست" منتشر کرد.
در این گزارش اطلاعات وسیع در مورد بورس و نحوه سرمایهگذاری در این بازار منتشر شده است.
توضیح اینکه با هدف روشن شدن محتویات متنی که در ادامه میخوانید در ابتدا "گزیده" مطالب خدمت مخاطبین ارائه میشود و در ادامه "مشروح" یا توضیح کامل هر آنچه باید در مورد بورس دانست ارائه میگردد.
********* گزیده *******
اوراق مشارکت و اوراق اجاره، جزو اوراق بهادار بدون ریسک محسوب میشوند و قراردادهای آتی، جزو اوراق بهادار بسیار پرریسک و در این میان، سهام و حق تقدم خرید سهام، ریسک متوسطی دارند. طبیعتا براساس اصل رابطه مستقیم ریسک و بازده، هر اندازه ریسک اوراق بهادار بیشتر میشود، خریداران اوراق انتظار کسب بازدهی بیشتری خواهند داشت. در ادامه هریک از این اوراق بهادار را به اختصار معرفی می کنیم.
1- اوراق مشارکت
اوراق مشارکت اوراق بهاداری است که بیانگر مشارکت دارنده آن در یک طرح است. فردی که اوراق مشارکت را خریداری میکند، در فواصل زمانی تعیین شده (مثلا سه ماهه)، سود معینی را به عنوان سود علیالحساب مشارکت در طرح موردنظر، دریافت کرده و در پایان دوره سرمایهگذاری نیز اصل سرمایه خود را دریافت میکند. مهمترین مزیت اوراق مشارکت، تضمین پرداخت سود این اوراق است. البته، سود اوراق مشارکت علیالحساب است و سود قطعی اوراق، پس از پایان دوره سرمایهگذاری محاسبه و مابهالتفاوت سود علیالحساب و سود قطعی، به سرمایهگذاران پرداخت میشود.
2- اوراق اجاره
اوراق اجاره نیز همانند اوراق مشارکت، یکی از انواع اوراق بهادار با درآمد ثابت و بدون ریسک محسوب میشود. تفاوت اوراق اجاره با اوراق مشارکت این است که در اوراق مشارکت، سرمایهگذار در یک طرح مشخص، مشارکت کرده و سودی که دریافت میکند، سود حاصل از مشارکت است اما در اوراق اجاره، سرمایهگذار با خرید اوراق اجاره، در واقع به نسبت سرمایه خود مالک یک دارایی (مثل هواپیما) شده و با اجاره دادن این دارایی به شرکت متقاضی و دریافت اجاره بها از آن شرکت، سود به دست میآورد؛ بنابراین سود دارندگان اوراق اجاره، همان مبالغ اجاره بهایی است که در فواصل زمانی تعیین شده، دریافت میکند. سود اوراق اجاره نیز مانند اوراق مشارکت، تضمینشده و معاف از پرداخت مالیات است.
3- سهام
سهام، بیانگر میزان مالکیت فرد از یک دارایی است، بنابراین اگر به عنوان مثال، فردی یک درصد سهام شرکتی را در اختیار داشته باشد، به این معناست که مالک یک درصد شرکت بوده و به همین اندازه، در سود و زیان شرکت سهیم خواهد بود. بنابراین، سهامدار یک شرکت، به علت سهیم بودن در سود و زیان آن شرکت، ریسک بیشتری در مقایسه با اوراق مشارکت و اوراق اجاره متحمل شده و در ازای پذیرش این میزان ریسک، انتظار کسب بازدهی بیشتـری دارد.
همین مزیت نیز سهام را به یکی جذابترین انواع اوراق بهادار بورس از دید سرمایهگذاران تبدیل کرده؛ به نحویکه بیشترین حجم معاملات بورس، به معاملات سهام اختصاص دارد. با توجه به ریسک بیشتر سهام، ضروری است سرمایهگذاران قبل از انتخاب سهام موردنظر خود، همه اطلاعات مؤثـر بر قیمت سهام را بررسی کرده و بر این اساس، تصمیمگیری نمایند. به طور کلی سه دسته عوامل بر قیمت سهام شرکتها تأثیرگذارند:
- عوامل محیطی، مانند وضعیت کلان اقتصادی و سیاسی، سیاستهای پولی، مالی و ارزی، بودجه سالیانه کشور و قوانین و مقررات
- عوامل مرتبط با صنعتی که سهام مربوط به آن است مانند میزان عرضه و تقاضا برای محصولات، نحوه قیمتگذاری محصولات، میزان رقابت در صنعت، حجم سرمایهگذاریهای صورتگرفته در صنعت، سایر صنایع مرتبط و میزان تغییرات فناوری در صنعت
- عوامل درونی ، مانند میزان سودآوری شرکت و تداوم روند سودآوری، نسبت قیمت به درآمد سهم (P به E)، قابلیت نقدشوندگی سهام شرکت، میزان داراییها و بدهیهای شرکت، طرحهای توسعهای شرکت، ترکیب سهامداران شرکت و نحوه مدیریت شرکت
موضوع دیگری که درخصوص سهام باید مدنظر قرار گیرد، انواع قیمتی است که برای سهام تعیین میشود. بطور کلی، چهار نوع قیمت برای سهام قابل تعریف است:
- قیمت اسمی، یعنی قیمتی که سهم برای نخستینبار، با آن قیمت منتشر میشود. قیمت اسمی همه سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس، 100 تومان است
- قیمت دفتری، یعنی قیمتی که نشاندهنده میزان ارزش هر سهم، براساس دفاتر مالی شرکت است. برای محاسبه قیمت دفتری، باید بدهیهای شرکت را از داراییهای شرکت کسر کرده و عدد حاصل را که بیانگر مجموع سرمایه سهامداران است، بر تعداد سهام تقسیم کنیم.
- قیمت بازار، یعنی قیمتی که سهم براساس آن قیمت در بورس خرید و فروش میشود
- قیمت ذاتی، یعنـی ارزش واقعی سهام. درصورتی که از دید یک سرمایهگذار قیمت ذاتی سهم از قیمت بازار سهم بیشتر باشد، آن سهم گزینه مناسبی برای خرید خواهد بود.
نکته پایانی درباره سهام نیز اصول مهم در خرید و فروش سهام است؛ اصولی مانند 1- تصمیمگیری براساس اطلاعات معتبر و عدم توجه به شایعات، 2- سرمایهگذاری با دید بلندمدت، 3- تشکیل سبد متنوع سهام به جای خرید یک یا چند نوع سهم محدود 4- پایش مستمر وضعیت سهـام و تغییر ترکیب سبد سهام، درصورت نیاز 5- سرمایهگذاری با سرمایه مازاد 6- پذیرش نوسان، به عنوان ذات بازار سهام و عدم بروز رفتارهای هیجانی و در نهایت 7- مشورت با افراد متخصص و خبر، مهمترین اصول خرید و فروش سهام در بورس به شمار میروند.
4- گواهی حق تقدم خرید سهام
همان طور که گفتیم، هنگامیکه شرکت بهمنظور افزایش سرمایه، سهام جدید منتشر میکند، سهامداران فعلی شرکت در اولویت خرید این سهام هستند. به این منظور، شرکت به سهامداران فعلی خود، اوراقی تحت عنوان گواهی حق تقدم خرید میدهد. سهامداران شرکت با استفاده از گواهی حق تقدم خرید، میتوانند سهام جدید شرکت را با قیمت اسمی، یعنی هر سهم 100 تومان خریداری کنند.
باتوجه به اینکه قیمت بازار سهام، معمولا از قیمت اسمی آنها بیشتر است، اوراق گواهی حق تقدم خرید یک ورقه بهادار محسوب شده و سهامداران فعلی شرکت درصورت عدم تمایل به خرید سهام جدید نیز میتوانند همین اوراق را در بورس، بفروشند. قیمت گواهی حق تقدم در بورس، معمولا برابر با مابهالتفاوت قیمت اسمی و قیمت بازار سهم میباشـد.
5- قراردادهای آتی سهام
قرارداد آتـی قراردادی است که براساس آن، فروشنده متعهد میشود تعداد معینی سهام را در تاریخ معین در آینده، با قیمت مشخص به خریـدار تحویل نماید؛ در مقابل خریدار قرارداد آتی هم متعهد میشود سهام موردنظر را در تاریخ تعیین شده، با قیمت معین از فروشنده اوراق، خریداری نماید.
مهمترین تفاوت خریـد قرارداد آتـی سهام در مقایسه با خرید خود سهام این است که در خرید سهام، خریدار باید همه مبلغ را به فروشنده پرداخت کند، اما در قرارداد آتـی، خریدار و فروشنده صرفـا با سپردهگذاشتن درصدی از مبلغ معامله به عنوان وجه تضمین نزد بورس، نسبت به خرید و فروش همان میزان سهم در آینده، با قیمت مشخص، متعهد میشوند، بنابراین، سرمایهگذاران حتی درصورت نداشتن مبلغ بسیـار زیاد برای سرمایهگذاری نیز میتوانند ریسک بسیار زیادی را متحمل شوند و این ویژگی، باعث افزایش پیچیدگی قراردادهای آتی، در مقایسه با سهام میشود، بر همین اساس، سرمایهگذاری در قراردادهای آتی صرفا به افراد متخصص و کارآزموده در حوزه بورس توصیه میشود.
نکته پایانی هم اینکه در بازار سرمایه ایران، قرارداد آتی صرفا محدود به سهام نیست، بلکه در بورس کالای ایران نیز قراردادهای آتـی سکه بهار آزادی توسط متخصصان این بازار، داد و ستد میشود و جالب اینکه حجم معاملات قراردادهای آتی سکه طلا در بورس کالای ایران، بسیار بیشتـر از حجم معاملات قراردادهای آتی سهام است.
******** مشروح ********
اگر بخواهیم اوراق بهادار را براساس درجه ریسک آنها معرفی کنیم، نخست باید به سراغ اوراق مشارکت برویم. چون این اوراق، بازدهی تضمین شده دارد و بنابراین، هیچگونه ریسکی را متوجه سهامـدار نمیکنـد. اما اوراق مشارکت چیست؟
اوراق مشارکت
همان طور که از اسم این اوراق هم مشخص است، اوراق مشارکت اوراق بهاداری است که بیانگر مشارکت دارنده آن در یک طرح است. اجازه بدهید با یک مثال توضیح دهیم. فرض کنیـد یک شرکت پتروشیمی برای راهاندازی خط تولید جدید، به 200 میلیارد تومان سرمایه جدید نیـاز دارد. همچنین براساس بررسیهای کارشناسی، درصورت راهاندازی این خط تولیـد، سرمایه صرف شده برای آن ظرف مدت 4 سال پس از راهاندازی، از محل افزایش درآمد ناشی از فروش محصولات جدید، جبران شده و میزان سوداوری شرکت هم طی این مدت، سالانه 25 تا 30 درصد افزایش خواهد یافت، به بیان دیگر، طرح مذکور دارای توجیه اقتصادی است.
در چنین حالتی، یکی از روشهایی که شرکت خودروساز میتواند برای تأمین سرمایه موردنیـاز خود از آن استفاده کنـد، انتشار اوراق مشارکت است. به این ترتیب، شرکت خودروسازی با فروش این اوراق به سرمایهگذاران، منابع مالی مورد نیاز خود را از آنها تأمین کرده و سرمایهگذاران نیز در ازای این مشارکت، به نسبت سرمایـه خود در منافع حاصل از راهاندازی خط تولید جدیـد شریک خواهنـد شد.
مهمترین جذابیت اوراق مشارکت در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار مانند سهام، تضمین پرداخت سود است، به این معنـا که دارنده اوراق مشارکت اطمینان دارد که سود مشخص و تضمینشدهای را بهعنوان سود علیالحساب، در فواصل زمانـی معیـن، دریافت میکند. اما چه کسی، پرداخت حداقل سود را تضمین میکند؟
طبیعتا شرکت یا سازمان منتشرکننده این اوراق نمیتواند خودش، پرداخت سود اوراق را هم تضمین کند. در حال حاضـر، سود اغلب اوراق مشارکتی که در کشور منتشر میشود، توسط بانکها و موسسات مالی معتبر و یا دولت، تضمین میشود، بنابراین، خریدار این اوراق اطمینان دارد که در سررسیدهای مشخص، سود تعهدشده را دریافت میکنـد. در مورد اوراق مشارکت، باید به چند نکتـه توجه داشت:
1- همان طور که قبلا هم گفتیم، بین ریسک و بازده رابطه مستقیـم وجود دارد، بنابراین اوراق مشارکت، با توجه به اینکه بازدهی تضمین شده دارند و ریسکی را متوجه سرمایهگذار نمیکنند، بنابراین بازده مورد انتظار آنها هم در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار، کمتـر است.
2- سود تضمینشده اوراق مشارکت، به صورت علیالحساب به دارنده اوراق پرداخت میشود، به این معنا که پس از پایان پروژه و در سررسید نهایی، ناشر اوراق موظف است سود قطعی پروژه را محاسبه کرده و درصورتی که سود قطعی پروژه، بیشتر از سود علیالحساب پرداختی به خریداران اوراق باشد باشد، مابهالتفاوت را به آنها پرداخت نماید. البته، درصورتی که سود قطعی پروژه، از سود علیالحساب پرداختی کمتر باشد، جبران مابهالتفاوت برعهده ضامن اوراق مشارکت است و ضرر و زیانـی از این بابت، متوجه خریدار این اوراق نیست.
3- سود اوراق مشارکت، معاف از پرداخت مالیات است و این موضوع نیز یکی از جذابیتهای سرمایهگذاری در اوراق مشارکت محسوب میشود.
4- اوراق مشارکت، اغلب بینام منتشر شده و فردی که این اوراق را در اختیار دارد، مالک آن شناخته میشود، بنابراین باید از اوراق مشارکت نیز همانند اسکناس و بلکه بیشتر از آن، مراقبت کرد. البته، بانکها معمولا این امکان را برای خریداران اوراق مشارکت فراهم میکنند که بتوانند اوراق خریداری شده را نزد بانک، به امانت بگذارند تا از مواردی مانند سرقت، آتشسوزی و... در امان باشد.
5- سود اوراق مشارکت، در فواصل زمانی تعیین شده (مثلا یک ماهه یا سه ماهه) و ازطریق برگههایی که همراه اوراق مشارکت، به خریدار تحویل میشود، به وی پرداخت میشود. درصورتی که فرد اوراق مشارکت را نزد خود نگهداری کند، هنگام تحویل برگههای دریافت سود به بانک، باید اصل اوراق مشارکت را هم به همراه داشته باشند تا مالکیت فرد بر این اوراق، توسط بانک احراز شود. البته، همان طور که گفته شد، خریدار اوراق مشارکت میتواند اوراق خود را نزد بانک به امانت گذارده و با پرداخت کارمزد جزئی، از بانک بخواهد تا سود اوراق را در سررسیدهای تعیین شده، به صورت منظم به حسابش واریز نماید.
6- باتوجه به اینکه طرحهایی که برای تأمین مالی آنها، اوراق مشارکت منتشر میشود، معمولا طرحهای زمانبر هستند، بنابراین اوراق مشارکت نیز اغلب با سررسیدهای سه تا چهارساله منتشر میشوند. اما اگـر خریدار اوراق به هر دلیل، قبل از دوره سررسید به پول خود نیاز پیدا کرد، میتواند با مراجعه به یکی از شعب بانکی که اوراق را از آن خریداری کرده، ضمن تحویل اوراق مربوطه به بانک، اصل پول خود را دریافت نماید. طبیعتا سودهای دریافتی تا تاریخ تحویل اوراق به بانک نیز به عنوان سود دوره مشارکت، متعلق به فـرد میباشد. البته معمولا درصورت تسویه زودتر از موعد، بانکها نرخ سود قابل پرداخت به مشتری را اندکی کاهش داده (مثلا از 20 درصد به 19 درصد) و مابهالتفاوت نرخ جدید با نرخ پرداختی تا آن زمان را، از مشتری دریافت میکنند.
7- درصورتیکه اوراق مشارکت در بورس یا فرابورس نیز پذیرفته شده باشند، دارنده این اوراق میتواند برای فروش آنها قبل از سررسید، به یکی از شرکتهای کارگزاری بورس مراجعه کرده و براساس روشی که در برنامههای قبل توضیح دادیم، نسبت به فروش اوراق خود اقدام نماید. در این صورت، طبیعتـا اوراق مشارکت نیز همانند سهام، براساس قیمتی که در بورس برای آن متقاضی وجود داشتـه باشد، فروختـه خواهد شد و سود دارنده اوراق مشارکت نیز از بابت تسویه زودتر از موعد، کاهش نمییابد.
در پایان هم به این نکته اشاره کنم که در حال حاضر، علاوهبر شرکتهای فعال در بخش خصوصی، دولت و شهرداریها هم برای تأمین منابع مالی موردنیاز برای پروژههای عمرانی، زیربنایی و...، اقدام به انتشار اوراق مشارکت مینمایند. ساخت خطوط جادهای و ریلی، سـد، تونل، نیروگاه، مجتمعهای اداری و مسکونی و...، نمونههایی از مواردی است که دولت و یا شهرداریها، برای تأمین مالی آنها اقدام به انتشار اوراق مشارکت میکنند و تبلیغات آنها هم در رسانهها، به وفور مشاهده میشود.
- مبانـی فقهی انتشار اوراق مشارکت و تفاوت آن با اوراق قرضه
یکی از سؤالاتی که ممکن است درخصوص اوراق مشارکت برای خیلی افراد پیش بیاید، این است که باتوجه به اینکه سود این اوراق، تضمین شده است، آیا سرمایهگذاری در آنها اشکال شرعی ندارد؟ چه تفاوتی میان اوراق مشارکت که در ایران و برخی کشورهای اسلامی منتشر میشود، با اوراق قرضه که در سایر کشورها منتشر میشود وجود دارد درصورتیکه در هر دو نوع اوراق، سود تضمینشده به سرمایهگذاران پرداخت میشود؟ در این برنامه، قصد داریم به این سؤالات پاسخ دهیم.
برای پاسخ به این سؤال باید توجه کنیم که دریافت هر نوع سود تضمینشده غیر شرعی نیست. به عبارت دیگر برخی از سودهای تضمینشده مشکل شرعی دارند اما برخی دیگر بیاشکال هستند. برای روشنشدن بحث، باید به تفاوتهای بین اوراق مشارکت و اوراق قرضه توجه کنیم.
اگر بهخاطر داشته باشید، در توضیح اوراق مشارکت گفتیم که سرمایهگذار، با خرید اوراق مشارکت، در پروژه معینی مثل احداث جاده، نیروگاه و... مشارکت کرده و طبیعتا، در سود آن پروژه سهیم خواهد شد. بنابراین، پشتوانـه اوراق مشارکت، یک دارایـی مشخص، مثل نیروگاه، جاده، سـد و یا یک خط تولیـد است. اما در اوراق قرضه، این چنیـن نیست. از اسم این اوراق هم مشخص است که منتشرکننده اوراق از سرمایهگذار، پول قرض میکند، اما این که این پول با چه هدفی و برای چه کاری قرض میشود، مشخص نیست. بنابراین، خریدار اوراق قرضه در واقع، پول خود را بابت کاری که نمیداند چیست، در اختیار منتشرکننده اوراق قرار داده و ناشر اوراق نیز به وی، سـود میپردازد.
این اولین نکتهای است که اوراق قرضه را غیر شرعی میکند؛ چرا که براساس تعالیم اسلامی، ربـا که یکی از بزرگترین گناهان به شمار میرود، زمانی اتفاق میافتد که فردی، چیزی (اعم از پول یا غیر از آن) را به کسی قرض دهد و شرط کند که هنگام پس دادن، باید بیشتر از اصل سرمایـه را به وی بازگرداند. مثلا فردی 100 هزار تومان به کسی قرض دهد و شرط کند که هنگام پسدادن پول، باید 120 هزار تومان به وی بازگرداند. آنچه که در اوراق قرضه اتفاق میافتد، دقیقا همین حالت است اما در اوراق مشارکت چنین چیزی رخ نمیدهد؛ زیرا سرمایهگذار با خرید اوراق مشارکت، در ایجاد و یا توسعه یک دارایی معین، مثل سد، جاده و... مشارکت کرده و سودی که دریافت میکند، بابت مشارکت در این کار است؛ امری که از لحاظ شرعی نهتنها اشکالی ندارد، بلکه پسندیده نیز هست.
دومین مساله این است که در اوراق قرضه مشخص نیست که منتشرکننده (ناشر) این اوراق، پول را برای چه کاری صرف خواهد کرد. چه بسا پول ناشی از فروش اوراق قرضه، صرف کارهایـی شود که ازنظر اسلام، جایز نیست اما در اوراق مشارکت، پروژهای که قرار است تأمین مالی برای آن انجام شود، کاملا مشخص و مورد تأئید بوده و به سرمایهگذاران از قبل، اعلام میشـود.
بد نیست به این نکته هم اشاره کنیم که برای انتشار اوراق مشارکت، شرکت یا دستگاهی که قصد انتشار این اوراق را دارد، ابتدا باید طرح توجیه اقتصادی درباره پروژهای که قرار است اوراق مذکور، برای تأمین مالی آن منتشر شود، تهیه نماید. تنها درصورت تأئید این طرح توسط نهادهای مربوط مثل بانک مرکزی و سازمان بورس، شرکت اجازه انتشار اوراق مشارکت را خواهد داشت. همچنین نرخ سود علیالحساب اوراق مشارکت نیز براساس طرح توجیه اقتصادی و البته، در چارچوب سیاستهای پولی و مالی کشور، تعییـن و به سرمایهگذاران اعلام میشود. بدین ترتیب مشخص است که نظارت لازم بر این مساله از سوی نهادهای مسؤول صورت میگیرد.
مجددا یادآور میشود ناشر اوراق مشارکت باید پس از پایان طرح و در سررسید نهایی اوراق، سود قطعی طرح را محاسبه کرده و درصورتی که سود قطعی از سود پرداختی به سرمایهگذاران بیشتر باشد، مابهالتفاوت را به آنان پرداخت نماید. البته، درصورتی که سود قطعی پروژه، از سود علیالحساب پرداختی کمتر باشد، جبران مابهالتفاوت برعهده ضامن اوراق اوراق مشارکت بوده و ضرر و زیانی از این بابت، متوجه خریدار این اوراق نیست.
پیشتر گفتیم که علاوهبر اوراق مشارکت که جزو اوراق بهادار بدون ریسک محسوب میشوند، نوع دیگری از اوراق بهادار به نام "اوراق اجاره" هم در بورس خرید و فروش میشود که این اوراق نیز مانند اوراق مشارکت، دارای سود معین و تضمینشده هستند.
اگر به خاطر داشته باشید، در معرفی اوراق مشارکت گفتیم که این اوراق، به این دلیل اوراق مشارکت نامگذاری شده است که در واقع، خریدار این اوراق با منتشرکننده (ناشر) اوراق، در یک طرح مشخص مانند احداث نیروگاه، جاده، سد و... مشارکت کرده و در منافع ناشـی از این طرح، سهیم میشود، بنابراین، اوراق مشارکت نشاندهنده نوعی رابطه شراکت بین فروشنده و خریدار این اوراق میباشد.
در اوراق اجاره هم ارتباطی مشابهِ اوراق مشارکت ولی در قالب رابطه موجر و مستأجری، بین خریدار و فروشنده این اوراق برقرار میشود. اجازه بدهید با یک مثال، توضیـح دهیم.
فرض کنید یک شرکت هواپیمایی برای افزایش ظرفیت حمل و نقل مسافر، نیاز به یک فروند هواپیمای جدید دارد، اما در حال حاضر، منابع مالی لازم برای خرید هواپیما را در اختیار ندارد. فکر میکنید چه گزینه دیگری به جز خریـد، پیش روی این شرکت قـرار دارد؟ همان طور که اگر کسی قادر به خرید منزل برای سکونت نباشد، اقدام به اجاره منزل مسکونی میکند، شرکت هواپیمایی هم میتواند هواپیمای مورد نیاز خود را اجاره کرده و در فواصل زمانی مشخص، به مالک هواپیما اجاره بها بپـردازد.
این امکان از طریق انتشار اوراق اجاره، برای شرکت هواپیمایـی فراهم میشود. اما چگونـه؟ انتشار اوراق اجاره ازطریق یک نهاد مالی به نام "نهاد واسط" انجام میشود، به این صورت که ابتدا، نهاد واسط اوراق اجاره را منتشر و ازطریق شبکه بانکی و یا بازار سرمایه، این اوراق را برای فروش، عرضه میکند. با فروش این اوراق به سرمایهگذاران، منابع مالـی لازم برای خرید هواپیما در اختیار نهاد واسط قرار میگیرد. سپس نهاد واسط به وکالت از سرمایهگذاران، هواپیمای موردنظر را خریداری کرده و برای دوره مشخص، به شرکت هواپیمایی اجاره میدهد. شرکت هواپیمایی هم که با استفاده از این هواپیمای جدید، توانسته است درآمد خود را افزایش دهد، در فواصل زمانی معین (مثلا هر سه ماه یکبار)، اجاره بها را به شرکت واسط پرداخت میکند و شرکت واسط نیز که در واقع، وکیل سرمایهگذاران محسوب میشود، مبلغ اجاره بها را به آنها پرداخت مینماید.
در پایان دوره اجاره نیز شرکت واسط به وکالت از سرمایهگذاران، هواپیمـا را به قیمت اسمی، یعنی همان قیمتی که خریداری کرده است، به شرکت هواپیمایی فروخته و اصل پول خریداران اوراق اجاره را به آنها باز میگرداند. اجازه بدهیـد یک بار دیگر، فراینـد عرضه اوراق اجاره در مثال فـوق را به شکل دقیقتر مرور کنیم:
1- دریافت مجوزهای لازم از سازمان بورس و اوراق بهادار
2- انتشار اوراق اجاره توسط نهاد واسـط و فروش این اوراق به سرمایهگذاران
3- خرید هواپیمـا توسط نهاد واسـط، با منابع مالی حاصل از فروش اوراق اجاره
4- اجارهدادن هواپیمـا به شرکت هواپیمایـی
5- دریافت اجارهبهـا از شرکت هواپیمایی، توسط نهاد واسط و پرداخت اجارهبها به سرمایهگذاران در فواصل زمانی تعیین شده
6- فروش هواپیما در پایان دوره اجاره به همان قیمت خرید، توسط نهاد واسط و بازگرداندن اصل پول به سرمایهگذاران
نکتهای که باید مدنظر قرار گیرد، این است که سود حاصل از سرمایهگذاری در اوراق اجاره، در واقع همان مبالغ اجارهبهایی است که خریداران اوراق، در طول دوره اجاره دریافت میکنند. این مبلغ، معمولاحداقل معـادل سود اوراق مشارکت و حتی بعضا، مقداری بیشتر تعیین میشود تا اوراق اجاره، جذابیت لازم را برای سرمایهگذاران داشته باشند. همچنین سود حاصل از اوراق اجاره نیـز همانند سود حاصل از اوراق مشارکت، از پرداخت مالیات معاف است.
نکته دیگـر اینکه در اوراق اجاره نیز همانند اوراق مشارکت، خریداران اوراق به نسبت میزان سرمایهگذاری، مالک دارایـی محسوب میشونـد و بر همین اساس، اجارهبها دریافت میکنند، بنابراین، اوراق اجاره نیز همانند اوراق مشارکت، یک اوراق بهادار اسلامی محسوب میشود که به پشتوانه یک دارایی معین (مثل هواپیما) منتشر شده است.
سؤالی که ممکن است در این خصوص، برای شما به وجود آمده باشد، این است که اساسـا نقش نهاد واسط چیست و اگر این نهاد از فرایند انتشار اوراقاجاره حذف شود، چه مشکلی ایجاد خواهد شد؟
باز گردیم به مثال شرکت هواپیمایی. در این مثال گفتیم که نهاد واسط هواپیما را با منابع مالی حاصل از فروش اوراق اجاره به سرمایهگذاران، خریداری کرده و سپس به شرکت هواپیمایی، اجاره میدهد. حال فرض کنید نهاد واسط از این فرآیند حذف شود. چه اتفاقی رخ خواهد داد؟ طبیعتا سرمایهگذاران باید مبالغ مختلفی را که در اختیار دارند، یکجا جمع کرده، هواپیما را خودشان خریداری کنند و در قالب قراردادهای جداگانه، سهم خود از هواپیما را به شرکت هواپیمایی اجاره دهنـد! همچنین هرکدام، مستقیم با شرکت هواپیمایی در ارتباط بوده و مبالـغ اجارهبهای خود را دریافت نمایند. در پایان دوره اجاره هم باید همه سرمایهگذاران، با شرکت هواپیمایی، قراردادهای فروش جداگانه منعقد کرده و سهم خود از هواپیما را به شرکت مذکور بفروشند. مشخص است که این کار بسیار دشوار و پردردسر است. هم سرمایهگذاران و هم شرکت هواپیمایی درگیر مجموعهای از روابط کاری خواهند شد که انجام آن وقت و انرژی بسیار زیادی از طرفین خواهد گرفت. بنابراین، نهاد واسط این نقش را به عهده میگیرد تا فعالیت اقتصادی طرفین تسهیل شود.
نهاد واسط، همان طور که از اسمش هم مشخص است، نقش واسطه بین خریداران اوراق اجاره، به عنوان موجر و شرکت متقاضی دارایی، به عنوان مستأجر را ایفا میکند. این نهاد از یکسو، وکیل سرمایهگذاران محسوب میشود؛ زیرا به وکالت از آنها و با استفاده از وجوه ناشیاز فروش اوراق اجاره، دارایـی موردنظر را خریداری کرده و این دارایی را در قالب قرارداد مشخص، به شرکت متقاضی اجاره میدهد. از سوی دیگر به وکالت از شرکت متقاضی، برخی امور ازجمله پرداخت مبالغ اجاره بها به خریداران اوراق اجاره را انجام میدهـد.
بنابراین، اگر بخواهیم در یک جمله، نقش نهاد واسط را در فرایند انتشار اوراق اجاره توضیح دهیم، این نهـاد نقش وکیل دوجانبـه سرمایهگذار (موجـر) و متقاضی دارایـی (مستأجر) را ایفا میکند.
به دلیل اهمیت نقش نهـاد واسـط در فرایند انتشار اوراق اجاره، مجلس شورای اسلامی نیز در قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالـی جدید که یکی از قوانین مهم و مرجع در بازار سرمایه محسوب میشود، این نهاد مالی را به رسمیت شناخته است. در این قانون، نهاد واسط اینگونـه تعریف شده است:
" نهاد واسـط، یکی از نهادهای مالی موضوع قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران است که میتواند با انجام معاملات موضوع عقود اسلامی، نسبت به تأمین مالی از طریق انتشار اوراق بهادار اقدام نماید"
همانطور که قانون هم صراحت دارد:
اولا نهاد واسط، یک نهاد مالی است و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکند، بنابراین نظارت دقیق بر عملکرد این نهاد توسط سازمان بورس صورت میگیرد.
ثانیا نقش نهاد واسـط، تأمین مالی ازطریق انتشار اوراق بهادار براساس عقود اسلامی است، بنابراین کلیه ملاحظات شرعی در انتشار اوراق بهادار توسط نهاد واسط، مدنظر قرار گرفته و این اوراق، براساس عقود اسلامی، مانند عقد مشارکت، عقد اجاره و یا سایر عقود اسلامی، منتشر میشود.
اما پرداخت سود اوراق اجاره در طول دوره و همچنین پرداخت اصل پول سرمایهگذاران در پایان دوره اجاره، چگونه تضمین میشود؟ اینجاست که نقش یکی دیگر از ارکان انتشار اوراق اجاره، یعنی "ضامن" مشخص میشود. در ادامه، قصد داریـم درباره ضامن، برای شما صحبت کنیم.
ضامن در فرآیند انتشار اوراق اجاره چه نقشی دارد؟
ضامن، در واقع بازپرداخت اصل سرمایـه و همچنین سود سرمایهگذاران در اوراق اجاره را تضمین میکند، به این معنا که اگر شرکت منتشرکننده اوراق اجاره، به هر دلیلی از عهده انجام تعهدات خود مبنیبر پرداخت سود سرمایهگذاران در طول دوره اجاره (که در واقع، همان مبالغ اجارهبهاست) و یا اصل سرمایه آنها در پایان دوره اجاره بر نیامد، ضامن متعهد است این مبالـغ را بلافاصله، به سرمایهگذاران پرداخت نمایـد.
براساس مقررات موجود، تنها مؤسسات و نهادهای مالی معتبر مانند بانکها، مؤسسات مالی و اعتباری تحت نظارت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و شرکتهای بیمه میتوانند نقش ضامن را در فرآیند انتشار اوراق اجاره، ایفا کننـد، زیرا ضامن، باید بتواند بهراحتی از عهـده تعهدات خود برآیـد.
سایر ارکان اوراق اجاره
تاکنون چهار رکن اصلی دخیل در فرایند انتشار اوراق اجاره را به شما معرفی کردهایم:
1- منتشرکننده اوراق اجـاره که اصطلاحا از آن، به "بانـی" هم یاد میشود، مثل شرکت هواپیمایی
2- "دارندگان" اوراق اجاره که با هدف سرمایهگذاری، اقدام به خرید این اوراق میکنند
3- "نهاد واسط" که نقش واسطه بین بانـی و دارندگان اوراق را ایفا میکند
4- "ضامن" که پرداخت اصل سرمایه و سود دارندگان اوراق را تضمین میکند
علاوهبر این چهار رکن، ارکان دیگری هم در فرایند انتشار اوراق اجاره دخیل هستند که مهمترین آنها عبارتنـد از:
5- عامل فروش: عامل فروش، در واقع وظیفه عرضه اولیه اوراق اجاره به سرمایهگذاران را برعهده دارد. بانکها و موسسات مالی و اعتباری تحت نظارت بانک مرکزی و همچنین شرکتهای کارگزاری رسمی بورس، میتوانند بهعنوان عامل فروش اوراق اجاره، ایفای نقش کنند. پس از عرضه اولیه اوراق اجاره توسط عامل فروش، معاملات ثانویه این اوراق در بازار سرمایه انجام میشود. منظور از معاملات ثانویـه این است که احتمال دارد فردی، تمایل نداشته باشد اوراق اجاره خود را تا پایان دوره سررسید نگه دارد. این فرد میتواند به یکی از شرکتهای کارگزاری مراجعه کرده و اوراق اجاره خود را برای فروش عرضه کند. طبیعتا افرادی هم هستند که در عرضه اولیه، موفق به خرید اوراق اجاره مذکـور نشدهاند و تمایل دارند این اوراق را خریداری کننـد. توجه نمایید که معاملات ثانوی این اوراق صرفا در بازار سرمایه (شامل بورس و یا فرابورس) انجام میشود.
6- عامل پرداخت: کلیه پرداختهایی که به دارندگان اوراق اجاره صورت میگیرد، شامل پرداخت اجارهبها یا در واقع، سود اوراق اجاره و همچنین پرداخت اصل سرمایه دارندگان اوراق اجاره در پایان دوره، توسط عامل پرداخت صورت میگیرد. در واقع، عامل پرداخت وجوه مربوطه را از شرکت منتشرکننده اوراق (بانـی)، دریافت کرده و به سرمایهگذاران پرداخت مینمایـد.
7- بازارگـردان: فرض کنید اوراق اجارهای، با سررسید چهار ساله را خریداری کردهاید. طبیعتا شما میتوانید این اوراق را تا پایان دوره اجاره، نگهداری کرده و ضمن دریافت سود در فواصل زمانی مشخص، اصل سرمایه خود را هم در پایان دوره اجاره دریافت کنید. اما ممکن است زودتر از زمان سررسید قصد داشته باشید این اوراق را بفروشید، در این حالت، انتظار دارید بهراحتی بتوانید اوراق اجاره خود را به پول نقـد تبدیل کنید. یکی از مهمترین وظایف بازارگردان، همین موضوع، یعنی تضمین نقدشوندگی اوراق اجاره است. بنابراین، وقتی شما برای فروش اوراق اجاره خود به شرکت کارگزاری مراجعه میکنید و درخواست شما ازطریق کارگزاری، وارد سامانه معاملات بورس میشود، درصورتی که در آن زمان خریداری برای اوراق وجود نداشته باشد، بازارگردان وظیفه دارد با خرید ایـن اوراق، نقدشوندگـی آن را تضمین کند.
پیش از این گفتیم که اوراق اجاره همانند اوراق مشارکت، یکی از انواع اوراق بهادار با درآمد ثابت محسوب میشود؛ زیرا خریدار این اوراق در فواصل زمانی تعیین شده، سود معینی را از ناشر اوراق دریافت میکند. در این بخش، قصد داریم انواع اوراق اجاره را به شما معرفی کنیم. اوراق اجاره را به دو شیوه، میتوان طبقهبنـدی کرد.
طبقهبندی اول، براساس نوع قرارداد اجاره است. براساس این طبقهبندی، اوراق اجاره به دو نوع 1- اوراق اجاره به شـرط تملیک و 2- اوراق اجاره عـادی تقسیمبندی میشوند.
1- اوراق اجاره به شرط تملیک
نوع قرارداد در این اوراق، قرارداد اجاره به شرط تملیک است. اجازه بدهید برگردیم به مثال شرکت هواپیمایی. اگر به خاطر داشته باشید، در این مثال گفتیم که نهاد واسط پس از انتشار و فروش اوراق اجاره، با پول حاصل از آن هواپیمای موردنیاز شرکت هواپیمایی را خریده و سپس هواپیما را به این شرکت اجاره میدهد. همچنین مبالغ اجارهبها را که در واقع سود سرمایهگذاران محسوب میشود، در فواصل زمانی مشخص از شرکت هواپیمایی دریافت و به سرمایهگذاران پرداخت مینماید. در مثال مذکور، گفتیم که در پایان دوره اجاره، نهاد واسط هواپیما را به قیمت اولیه، به شرکت هواپیمایی فروخته و اصل پول سرمایهگذاران را بازمیگرداند. معنی اجاره به شرط تملیک، دقیقا همین است، زیرا همزمان با انعقاد قرارداد اجاره، شرکت هواپیمایی متعهد میشود که هواپیما را در پایان دوره اجاره، به قیمت مشخص و تعیینشده از نهاد واسط خریـداری کند. به بیان دیگر، هواپیما با این شرط به شرکت هواپیمایی اجاره داده میشود که پس از پایان دوره اجاره، آن را با قیمت معین، بخرد. این نوع اوراق اجاره را که براساس قرارداد اجاره به شرط تملیک منعقد میشود، اوراق اجاره به شرط تملیک میگویند. اوراق
اجارهای که تاکنون در کشور ما منتشر شده است، همگی از نوع اجاره به شرط تملیک بوده و به همین علت، سرمایهگذار از ابتدا مطمئن است که در پایان دوره اجاره، اصل سرمایه خود را دریافت میکند.
2- اوراق اجاره عادی
اگر در مثال شرکت هواپیمایی، از قبل شرط نشده باشد که هواپیما در پایان دوره اجاره، توسط شرکت هواپیمایی خریداری شود، چه اتفاقی میافتاد. در این صورت، نهاد واسط که وکیل دارندگان اوراق اجاره، به عنوان مالکان هواپیما محسوب میشود، باید در پایان دوره اجاره هواپیـما را بفروشد و سهم هریک از دارندگان اوراق را به نسبت میزان سرمایهگذاری آنها، پرداخت نماید. در این حالت، ممکن است هواپیما با قیمتی بالاتر یا پایینتر از قیمت اولیه، فروخته شود؛ بنابراین، برخلاف اوراق اجاره به شرط تملیک، در اوراق اجاره عادی، تضمینی وجود ندارد که در سررسید اوراق، عین مبلغ سرمایهگذاری افراد به آنها پرداخت شود و ممکن است این مبلغ، بیشتر یا کمتر از مبلغ سرمایهگذاری اولیه باشد. پس طبیعتا اوراق اجاره عادی در مقایسه با اوراق اجاره به شرط تملیک، ریسک بیشتری دارد. در ایران، تاکنون اوراق اجاره عادی منتشر نشده و همه اوراق منشر شده، اوراق اجاره به شرط تملیک بوده است.
تقسیمبندی دوم اوراق اجاره، تقسیمبندی براساس هدف از انتشار اوراق است. براساس این طبقهبندی، اوراق اجاره ممکن است برای یکی از سه هدف زیر تقسیمبندی شود:
1- اوراق اجاره با هدف تأمین دارایی:
مثالی که درباره شرکت هواپیمایی ذکر کردیم، نمونه مشخصی از اوراق اجاره تأمین دارایی است، زیرا در این مثال، شرکت هواپیمایی برای افزایش ظرفیت جابجایی مسافر، با کمبود هواپیما مواجه است و برای تأمین هواپیمای موردنظر خود، اقدام به انتشار اوراق اجاره (ازطریق نهاد واسط) مینماید، به این ترتیب میتواند بدون نیاز به پرداخت مبالغ هنگفت برای خرید هواپیما، به عنوان یک دارایـی، آن را اجاره کند.
2- اوراق اجاره با هدف تأمین نقدینگی:
در مثال قبل، فرض کنید شرکت هواپیمایی، به اندازه کافی هواپیما برای جابجایی مسافر در اختیار دارد، اما با مشکل کمبود نقدینگی برای سایر فعالیتهای خود مواجه است. برای حل این مشکل، شرکت هواپیمایی میتواند یک یا چند هواپیمای خود را ازطریق نهاد واسط، به سرمایهگذاران (خریداران اوراق اجاره) فروخته و مجددا از آنها اجاره نماید. به این ترتیب، شرکت هواپیمایی میتواند با پولی که از محل فروش هواپیمای خود به خریداران اوراق اجاره بدست میآورد، نقدینگی موردنظر خود را تأمین کند و در عین حال، هواپیما را هم در اختیار داشته باشد، با این تفاوت که قبلا هواپیما تحت مالکیت شرکت هواپیمایی بوده و الان، هواپیما در اجاره شرکت هواپیمایی است و خریداران اوراق اجاره، مالک آن محسوب میشوند.
3- اوراق اجاره رهنـی:
یکی از انواع قراردادهایی که بانکها و شرکتهای لیزینگ براساس آن به متقاضیان تسهیلات پرداخت میکنند، قرارداد اجاره به شرط تملیک است. براساس این قرارداد، بانک دارایی موردنظر متقاضی را خریداری کرده و در قالب قرارداد اجاره به شرط تملیک برای دوره مشخص (مثلا 4 ساله)، به وی واگذار میکند. در این نوع قرارداد در طول دوره اجاره، دارایی متعلق به بانک است و متقاضی، باید بابت استفاده از آن به بانک اجاره بپردازد. در پایان دوره اجاره هم متقاضی، با پرداخت مبلغ از پیش تعیین شده به بانک، دارایی را به مالکیت خود در میآورد. برای مثال، بانک هواپیمایی را در قالب قرارداد اجاره به شرط تملیک چهار ساله/ به یک شرکت هواپیمایی واگذار میکند. در این حالت بانک تا پایان دوره اجاره مالک هواپیما است و از شرکت هواپیمایی اجاره دریافت می کند.
حال فرض کنید پس از دو سال (یعنی قبل از موعد سررسید اجاره)، بانک به منابع مالی نیاز پیدا می کند. در این صورت بانک به عنوان مالک هواپیما می تواند هواپیما را به نهاد واسط فروخته و پول مورد نیاز خود را تأمین کند. طبیعتا نهاد واسط هم برای خرید هواپیما طبق فرآیندی که قبلا توضیح دادیم، اوراق اجاره منتشر کرده و با فروش اوراق به سرمایه گذاران، مبلغ مورد نیاز برای خرید هواپیما را به دست میآورد. به این ترتیب. مالکیت هواپیما ازطریق نهاد واسط، به خریداران اوراق اجاره منتقل شده و از آن تاریخ به بعد اقساط اجاره بهای هواپیما نیز به عنوان سود سرمایه گذاری به آنها تعلق خواهد داشت. بانک هم توانسته است منابع مالی مورد نیاز خود را با فروش هواپیما به دست آورد. به این نوع اوراق اجاره اوراق اجاره رهنی گفته می شود؛ زیرا بانک به عنوان بانی انتشار اوراق اجاره، هواپیمایی را که در رهن خود بوده، فروخته و از این طریق تأمین مالی میکند. اوراق اجاره رهنی عمدتا توسط بانک ها و شرکت های لیزینگ منتشر می شود.
در این قسمت، قصد داریم درباره یکی دیگر از انواع اوراق بهادار برای شما صحبت کنیم. اوراق بهاداری که حتما با اسم آن آشنا هستید. بله، سهام.
جالب است بدانید بیشترین حجم معاملات در بورس، به معاملات سهام اختصاص دارد، تا آنجا که برخی، حتی بورس را بازار سهام می نامند. همچنین بسیاری از سرمایهگذاران باوجود آنکه میدانند سهام در مقایسه با اوراق مشارکت و اوراق اجاره، ریسک بیشتری دارد، باز هم خرید و فروش سهام را به سایر اوراق بهادار، ترجیح میدهند. شاید مهم ترین دلیل این علاقهمندی، رابطه بین ریسک و بازده باشد، به این معنا که خریداران سهام با پذیرش ریسک بیشتر، انتظار دارند بازدهی بیشتری در مقایسه با اوراق مشارکت و اوراق اجاره به دست آورند.
اما سهم چیست؟ سهم، بیانگر میزان مالکیت فرد از یک دارایی است. اجازه بدهید با یک مثال بسیار ساده این موضوع را توضیح بدهیم. کارخانهای با سرمایـه یک میلیارد تومان را در نظر بگیرید. اگر کل کارخانه متعلق به یک نفر باشد، تنها آن فرد مالک کارخانه به شمار میرود. اگر چهار نفر به نسبت مساوی مالک کارخانه باشند، در آن صورت سهم هرکدام از آنها در کارخانه یک چهارم خواهد بود. حال فرض کنید مالکیت این کارخانه یک میلیارد تومانی بین هزار نفر بصورت مساوی تقسیم شود. در این صورت میزان مالکیت هر یک از این افراد در کارخانه یا به تعبیر دیگر، سهم هر فرد از کارخانه یک میلیـون تومان خواهد بـود. (یک میلیارد تقسیم بر هزار). بنابراین، سهم در تعریف بسیار ساده، بیانگر میزان مالکیت فرد از یک دارایی است.
مفهوم دیگری که بلافاصله پس از مفهوم سهام با آن مواجه می شویم، شرکت سهامی است. شرکت سهامی شرکتی است که سرمایه آن به سهام تقسیم شده است و هریک از صاحبان سهام به میزان سهمی که دارند، در شرکت مسؤولیت داشته و در سود و زیان حاصل از فعالیت شرکت نیز سهیـم خواهند بود.
کارخانهای که در مثال قبل ذکر کردیم، در واقع یک شرکت سهامی است که هزار نفر سهامدار آن هستند. اگر به خاطر داشته باشید، در بیان تاریخچه بورس هم گفتیم که اساسا شرکتهای سهامی، زمانی شکل گرفتند که بازرگانان به این فکر افتادند تا با سهیمکردن دیگران در کسب و کار خود، علاوه بر تأمین منابع مالی مورد نیاز برای کسب و کار، سود و زیان احتمالی حاصل از این کسب و کار را بین گروهی از افراد تقسیم کنند.
شرکت های سهامی، خود به دو دسته تقسیم می شوند:
الف: شرکتهای سهامی خاص: شرکت سهامی خاص، شرکتی است که همه سرمایه آن را موسسان (بنیانگذاران) شرکت تأمین میکنند و بنابراین، سهام آن برای عموم عرضه نمیشود. تعداد سهامداران در شرکت سهامی خاص باید حداقل 3 نفر باشد. حداقل سرمایه موردنیاز برای تأسیس شرکت سهامی خاص هم یک میلیون ریال (صد هزار تومان) است.
ب: شرکت سهامی عام: شرکتی است که بخشی از سرمایه موردنیاز آن، ازطریق عرضه سهام به عموم مردم تأمین میشود. در شرکت های سهامی عام، تعداد سهامداران نباید از 5 نفر کمتر باشد. حداقل سرمایه موردنیاز برای تأسیس شرکت سهامی عام، 5 میلیون ریال (500 هزار تومان) است. یکی از مهمترین شروط عرضه سهام شرکتها در بورس این است که شرکت، سهامی عام باشد.
خب، تا اینجا با مفهوم سهام و شرکت های سهامی تا حدی آشنا شدید. لازم است در اینجا چند نکته را درخصوص سهام و شرکت های سهامی ذکر کنیـم:
1- ویژگی مهمی که سهام را در مقایسه با اوراق بهادار با درآ مد ثابت مثل اوراق مشارکت و اوراق اجاره، برای سرمایهگذاران جذاب میکند، امکان کسب سود بیشتر در ازای پذیرش ریسک بالاتر است، زیرا اگر سرمایهگذار انتخاب مناسبی داشته باشد و سهام شرکت خوبی را انتخاب کند، میتواند بازدهی بالاتری در مقایسه با اوراق مشارکت و اوراق اجاره به دست آورد.
2- ریسک، ویژگی ذاتی سهام است، بنابراین، خرید و فروش سهام به افرادی که به هیچ عنوان توانایی و یا علاقهای به پذیرش ریسک ندارند، توصیه نمیشود. این گونه افراد بهتر است در اوراق بهادار با درآمـد ثابت، مانند اوراق مشارکت و اوراق اجاره سرمایهگذاری کنند.
3- دارندگان سهام، صرفا در سود و زیان و منافع شرکت سهیم نخواهند بود، بلکه به میزان سهمی که در اختیـار دارند، در قبال تعهدات شرکت نیز مسؤولیت دارند؛ بنابراین، لازم است سرمایهگذار قبل از خرید سهام یک شرکت، به طور کامل وضعیت آن شرکت را بررسی نماید. البته، ذکر این نکته لازم است که شرکتهایی که سهامشان در بورس خرید و فروش میشود، اغلب شرکتهای بزرگ، سودآور و دارای شرایط عمومی مناسب هستند، اما به هر حال، این موضوع نباید موجب شود که سرمایهگذار بدون تحلیل، برای خرید یا فروش سهم تصمیم بگیرد.
- چهار مزیت عمده سهام در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار
شاید این سوال برای شما بوجود آمده باشد که اساسا خرید و فروش سهام در مقایسه با اوراق بهادار با درآمد ثابت مانند اوراق مشارکت و اوراق اجاره، چه مزایایی دارد و چرا بسیاری از سرمایه گذاران، سهام را به سایر انواع اوراق بهادار، ترجیح می دهند. در این برنامه، قصد داریم چهار مزیت اصلی سهام را تشریح کنیم.
1- اولین مزیت سرمایهگذاری در سهام، امکان کسب بازدهی بیشتر در ازای پذیرش ریسک بالاتر است. اگر به خاطر داشته باشید، در معرفی اوراق مشارکت گفتیم که اگرچه نرخ سود این اوراق، علیالحساب است و نرخ سود قطعی پروژه در سررسید محاسبه و پرداخت میشود، اما معمولا نرخ سود قطعی تفاوت زیادی با نرخ سود علیالحساب نمیکند؛ بنابراین، آنچه که سرمایهگذار میتواند به عنوان بازدهی قطعی خود تلقی کند، حدودا معادل همان مبلغی است که به عنوان سود علیالحساب به وی پرداخت میشود.
این میزان بازدهی، ممکن است برای بسیاری از سرمایهگذاران، به ویژه سرمایهگذاران ریسکپذیر جذاب نباشد. در مورد اوراق اجاره هم اینچنین است؛ زیرا بازدهی این اوراق نیز مبلغ ثابتی است که در قالب اجاره بها، به صورت دورهای به خریداران اوراق پرداخت میشود.
اما برخلاف اوراق مشارکت و اوراق اجاره، دارندگان سهام یک شرکت، به میزان سهامی که دارند، در کلیه منافع شرکت، ازجمله سود سالیانه و افزایش قیمت سهام، شریک هستند و اگر برای مثال، شرکت در طول یک سال فعالیت خود، حتی صد درصد هم سود کند، این سود به سهامداران تعلق دارد. البته، باید توجه داشت که همواره، چنین سودهایی نصیب سهامداران نمیشود و گاهی اوقات ممکن است شرکت سود بسیار اندکی داشته باشد و حتی زیان دهد که در این موارد نیز سهامداران، در زیان شرکت سهیـم خواهند بود. پس ریسک سرمایهگذاری در سهام بیشتر و البته، بازدهی مورد انتظار خریداران سهام نیز بالاتر از اوراق مشارکت و اوراق اجـاره است. بنابراین، بررسی کامل شرکتها و انتخاب هوشمندانه سهام آنها، بسیار حایز اهمیت است.
2- دومین مزیت سهام در مقایسه با اوراق بهادار با درآمد ثابت، امکان مشارکت سهامدار در نحوه اداره شرکت است. اگر به خاطر داشته باشید، در توضیح اوراق مشارکت و اوراق اجاره گفتیم که خریداران این اوراق، در طول دوره سرمایهگذاری (مثلا 4 سال) سود مشخصی را دریافت کرده و در پایان دوره هم اصل سرمایهشان را دریافت کرده و به سرمایهگذاری خود پایان میدهند، بدون آنکه دخالتی در نحوه انجام کار داشته باشند. اما در سهام، این طور نیست. سهامداران به نسبت سرمایه خود، دارای حق رأی هستند و میتوانند با شرکت در مجامع عمومی شرکتی که سهامش را در اختیار دارند، درباره مسائل اساسی شرکت مانند انتخاب اعضای هیأت مدیره، نحوه تقسیم سود و... اظهارنظر کنند.
3- سومین مزیتی که شامل حال سهامداران یک شرکت می شود، اولویت آنها برای خرید سهام جدید آن شرکت است. لازم است در این خصوص، کمی توضیح دهیم. وقتی شرکتها برای اولینبار سهام خود را منتشر میکنند، قیمت پایـه سهام آنها که اصطلاحا قیمت اسمی نام دارد، هزار ریال (100 تومان) است، به این معنـا که اگر مثلا سرمایه شرکت صد میلیون تومان باشد، شرکت باید یک میلیون سهم 100 تومانی منتشر کند. اما قیمت سهم در بورس، لزوما همیشه معادل قیمت اسمی یعنی 100 تومان نیست؛ زیرا براساس نوع عملکرد شرکت و میزان تقاضایی که برای آن سهم در بورس وجود دارد، قیمت سهام ممکن است با افزایش یا کاهش مواجه شود.
کافیست نگاهی به قیمت سهام شرکتهای مختلفی که هم اکنون در بورس خرید و فروش میشوند، بیاندازید. خواهید دید که قیمت سهام اغلب شرکتها بالاتر از 100 تومان، یعنی بالاتر از ارزش اسمی است. حال فرض کنید شرکتی که هماکنون سهامش مثلا با قیمت 180 تومان در بورس خرید و فروش می شود، قصد دارد برای تامین منابع مالی بیشتر، سهام جدید منتشر کند. طبیعتا براساس قانون، اولا شرکت باید براساس قیمت اسمی، یعنی 100 تومان، سهام منتشر کند و ثانیا، سهامداران فعلی شرکت، در اولویت برای خرید سهام این شرکت می باشند، نتیجه کاملا مشخص است. سهامداران فعلی با خرید سهام جدید شرکت میتوانند به ازای هر سهم، 80 تومان سود کسب کنند، زیـرا سهمی را که در بورس، با قیمت 180 تومان خریدار دارد، به قیمت 100 تومان (ارزش اسمی سهم) خریداری میکنند.
4- چهارمین مزیت خرید سهام، امکان دریافت سهام جایزه از شرکت است. همان طور که گفتیم، شرکتها معمولا در پایان هر سال، مبلغی را به عنوان سود به دست میآورند. نحوه استفاده از سود سالیانه در شرکتها متفاوت است. برخی شرکتها تصمیم میگیرند درصدی از سود را بین سهامدارانشان توزیع کنند، اما برخی دیگر ترجیح میدهند به جای آنکه با توزیع سود، نقدینگی را از شرکت خارج کنند، سود به دست آمده را صرف توسعه شرکت نمایند. به همین دلیل، از محل سود سالیانـه، سرمایه خود را افزایش میدهند.
برای مثال، شرکتی با سرمایه 10 میلیارد تومانی را درنظر بگیرید. فرض کنید این شرکت در پایان سال، 3 میلیارد تومان سود به دست آورده و تصمیم گرفته است از این مبلغ، 2 میلیارد تومان را به افزایش سرمایه اختصاص دهد. بنابراین، سرمایه شرکت 20 درصد افزایش یافته و از 10 میلیارد تومان به 12 میلیارد تومان میرسد. چون این سود متعلق به سهامداران فعلی شرکت است، بنابراین منافع حاصل از افزایش سرمایه نیز به سهامداران فعلی شرکت تعلق خواهد داشت. پس میزان سرمایـه سهامداران نیز باید به میزان 20 درصد افزایش یابد. به عنوان مثال، فردی که تا پیش از افزایش سرمایه، مالک 100 سهم شرکت بوده است، پس از افزایش سرمایه مالک 120 سهم شرکت خواهد بود، یعنی 20 سهم جدید را به عنوان سهام جایزه دریافت کرده است. چون سهامداران شرکت برای دریافت این سهام، پولی پرداخت نمیکنند، به این سهام، سهام جایزه گفته میشود.
در کنار همه مزایایی که برای سهام ذکر شد، توجه به این نکته مهم بسیار ضروری است که انتخاب سهام یک شرکت، باید با شناخت کامل نسبت به وضعیت حال و آینده شرکت موردنظر انجام گیرد. به بیان دیگر، لازم است سرمایه گذار پس از آشنایی و تحلیل کافی درباره عوامل اثرگذار بر قیمت سهام شرکت یا شرکتهای موردنظر خود، نسبت به خرید سهام مذکور اقدام کند. اما چه عواملی میتواند بر قیمت سهام، تأثیرگذار باشد. به طور کلی، سه دسته عوامل میتوانند قیمت سهام شرکتها را تحت تأثیر قرار دهند:
الف: عوامل کلان یا محیطی
ب: عوامل مرتبط با صنعتی که شرکت در آن فعالیت میکند.
ج: عوامل درونی شرکت
در این برنامه و برنامههای آتی، درخصوص هریک از عوامل اثرگذار بر قیمت سهام شرکت توضیح خواهیم داد:
عوامل کلان یا محیطی
نخستیـن عامل اثرگذار بر قیمت سهام شرکتها، عوامل کلان یا محیطی هستنـد. منظور از عوامل محیطی، عواملی هستند که کاملا خارج از اختیار شرکتها بوده، ولی ارزش سهام آنها را تحت تأثیر قرار می دهند. به نظر شما، چه عوامل محیطی می تواند قیمت سهم را تحت تأثیر قرار دهـد؟
1- وضعیت اقتصادی و سیاسی: یکی از عوامل بیرونی که میتواند قیمت سهام را تحت تأثیر قرار دهد، ثبات یا عدم ثبات در اوضاع اقتصادی و سیاسی در عرصه داخلی و بینالمللی است. بدون تردید، آرامش فضای اقتصادی و سیاسی کشورها، به دلیل آنکه زمینه تداوم فعالیت رو به رشد بنگاههای اقتصادی را فراهم میکند، این اطمینان خاطر را نیز برای سرمایهگذاران ایجاد میکند که با خرید سهام این شرکتها، میتوانند به سود قابل قبولی برسند.
2- سیاست های کلان پولی، مالی و ارزی: یکی از عواملی اساسی که میتواند بر روند فعالیت، سودآوری و در نتیجه قیمت سهام شرکتها اثرگذار باشد، سیاستهای دولت در حوزه پولی، مالی و ارزی است. برای مثال، درصورت افزایش نرخ ارز، آن دسته از شرکت های بورسی که اغلب محصولات خود را به خارج از کشور صادر میکنند، با افزایش سودآوری مواجه خواهند شد؛ زیرا درآمد حاصل از فروش آنها افزایش مییابد؛ اما در مقابل، شرکتهایی که بخش عمده مواد اولیه موردنیاز خود را از خارج کشور تأمین میکنند؛ با افزایش هزینهها و در نتیجه، کاهش سودآوری مواجه شده و ارزش سهام آنها تحت تأثیر قرار میگیرد. همچنین درصورتی که دولت نرخ سود تسهیلات اعطایی به بنگاههای اقتصادی را کاهش دهد، مثلا سود وام را از فرضا 10 درصد به 5 درصد کاهش دهد، طبیعتا هزینه تأمین مالی بنگاهها کاهش یافته و میزان سودآوری و در نتیجه، ارزش سهام آنها افزایش خواهد یافت.
3- بودجه سالانه کشور: سومین عامل محیطی اثرگذار بر ارزش سهام شرکت ها، ترکیب بودجه سالیانه کشور است؛ زیرا ترکیب بودجه، در واقع جهتگیری اصلی دولت در طول سال را نشان میدهد. برای مثال، اگر دولت در بودجه سالیانه خود، برنامه گستردهای برای توسعه صنعت پتروشیمی درنظر گرفته باشد، طبیعتا به این معناست که شرکتهای فعال در این صنعت، تحت تأثیر برنامههای توسعهای دولت، با رشد قابل توجهی مواجه شوند، همین امر تقاضا برای خرید سهام شرکتهای پتروشیمی و در نتیجه، ارزش سهام آنها را در بورس افزایش خواهد داد.
4- قوانین و مقررات: چهارمین عامل محیطی اثرگذار بر قیمت سهام شرکتها، قوانین و مقررات است. برای مثال، فرض کنید برای صادرات برخی محصولات پتروشیمی به خارج از کشور، تعرفه وضع شود. طبیعتا این تصمیم بر قیمت سهام آن دسته از شرکت های بورسی که درآمد آنها از محل صادرات محصولات پتروشیمی مذکور به دست میآید، تأثیر منفی خواهد داشت؛ زیرا هزینههای آنها را افزایش میدهد. لازم به ذکر است هر اندازه ثبات در قوانین و مقررات بیشتر باشد، امکان تصمیمگیری بهتر و دقیقتر برای سرمایهگذاران بیشتر فراهم خواهد شد.
در این بخش، قصد داریم درباره دسته دوم از عوامل اثرگذار بر قیمت سهام شرکت، یعنی عوامل مرتبط با صنعت برای شما صحبت کنیم.
عوامل مرتبط با صنعت
دومین دسته از عاملی که بر قیمت سهام یک شرکت تأثیر مستقیم دارند، عوامل مرتبط با صنعتی هستند که شرکت، در آن صنعت فعالیت می کند. برای مثال، عوامل مرتبط با صنعت سیمان، پتروشیمی، خودروسازی، ساختمان و... به طور خاص بر قیمت سهام شرکتهای فعال در این صنایع تأثیر میگذارند. اما عوامل مرتبط با صنعت، دقیقا چه هستند. برای دریافتن پاسخ این سوال، با ادامه برنامه همراه باشید
1- نحوه قیمتگذاری محصولات: نخستین عاملی که بر قیمت سهام شرکتهای فعال در یک صنعت تأثیر مستقیم دارد، نحوه قیمتگذاری محصولات آن صنعت است. برای مثال، فرض کنید قیمت محصولات شرکتهای خودروسازی بدون دخالت دولت و براساس میزان عرضه و تقاضا در بازار تعیین شود. طبیعتا انتظار سرمایهگذاران از میزان درآمد و سودآوری شرکتهای خودروسازی در این شرایط، متفاوت از زمانی خواهد بود که دولت با هدف تنظیم بازار، مستقیما بر قیمت خودروهای تولید داخل، نظارت کرده و قیمت آنها را تعیین کند. بنابراین، نحوه قیمت گذاری محصولات در یک صنعت، میتواند قیمت سهام شرکتهای فعال در آن صنعت را تحت تأثیر قرار دهد.
2- میزان عرضه و تقاضا برای محصولات: دومین عامل از مجموعه عوامل مرتبط با صنعت، میزان عرضه و تقاضا برای محصولاتی است که شرکتهای فعال در آن صنعت، تولید میکنند. به عنوان نمونه، رونق صنعت ساختمانسازی در کشور، میتواند به افزایش تقاضا برای مصالح ساختمانی ازجمله سیمان منجر شده و این افزایش تقاضا نیز به دلیل تأثیر مستقیمی که بر میزان فروش و سودآوری شرکتهای سیمانی دارد، افزایش قیمت سهام این شرکتها در بورس را به دنبال داشته باشد.
3- رقابتـی یا انحصاری بودن صنعت: هراندازه یک محصول انحصاریتر باشد، امکان سودآوری شرکتهای تولیدکننده آن محصـول بیشتر خواهد بود، زیرا به علت نبود رقیب، تولیدکننده میتواند هر قیمتی را که خواست، برای محصول خود تعیین کند. طبیعتا، با ورود رقبای جدید به یک صنعت و افزایش شدت رقابت در آن صنعت، از میزان انحصار شرکتها کاسته شده و سودآوری آنها نیز کاهش خواهد یافت. بنابراین لازم است سرمایهگذار قبل از خرید سهام یک شرکت، وضعیت حال و آینده صنعت موردنظر را ازنظر میزان انحصار، احتمال ورود رقبای جدید و تأثیر آن بر قیمت سهام شرکت به طور کامل بررسی کند.
4- حجم سرمایهگذاری در صنعت: میزان سرمایهگذاری های صورت گرفته و جهتگیری دولت و بخش خصوصی درخصوص یک صنعت، میتواند چشمانداز آینده آن صنعت را تا حد زیادی مشخص کرده و به سرمایهگذاران در تصمیم گیری برای خرید یا فروش سهام شرکتهای فعال در آن صنعت کمک کند. هر اندازه حجم سرمایهگذاریها در یک صنعت بیشتر باشد، به معنای آن است که انتظار سودآوری در آن صنعت بیشتر است.
5- وضعیت صنایع مرتبط: یکی از عوامل اثرگذار بر قیمت شرکتها در صنایع مختلف، وضعیت صنایع مرتبط با صنعت موردنظر است. برای مثال، صنعت فولاد به طور مستقیم با صنایعی مانند استخراج سنگ آهن و همچنین صنعت خودروسازی در ارتباط است؛ زیرا از یکسو سنگ آهن، اصلیترین ماده اولیه مورد نیاز برای تولید فولاد است و از سوی دیگر، محصولات فولادی به طور مستقیم در صنایعی مانند خودروسازی به کار برده میشود. بنابراین، هرگونه رکود و یا رونق در صنایع قبل و بعد از صنعت فولاد، میتواند قیمت سهام شرکتهای فعال در این صنعت را تحت تأثیر قرار دهد.
6- تحولات فناوری: سرعت تغییر فناوری در صنایع، از دیگر عوامل اثرگذار بر قیمت سهام حاضر در آن صنعت است. برای مثال، سرعت تغییرات فناوری در صنعت ارتباطات بسیار بیشتر از سرعت تغییرات فناوری در صنعت سیمان است. طبیعتا هر اندازه سرعت تغییر فناوری در یک صنعت بیشتر باشد، میزان تغییرات قیمت سهام شرکتهای حاضر در آن صنعت بیشتر خواهد بود. همچنین لازم است سرمایهگذار هنگام خرید سهام شرکتهایی که تحولات فناوری در آنها بسیار سریع است، به این موضوع توجه داشته باشد که آیا شرکت مذکور، توانایی انطباق سریع با تغییرات فناوری را دارد یا خیر؟
تاکنون با دو دسته از عوامل موثر در تعیین قیمت سهام شرکتها آشنا شدهاید: 1- عوامل کلان یا محیطی و 2- عوامل مرتبط با صنعت
در این قسمت، قصد داریم درباره سومین دسته از عوامل موثر در تعیین قیمت سهام شرکتها، یعنی عوامل درونی یا اصطلاحا عوامل خرد صحبت کنیم. برخلاف عوامل محیطی و عوامل مرتبط با صنعت، عوامل درونی، همان طور که از اسمش هم پیداست، به وضعیت داخلی شرکت مربوطاند. در ادامه، مهمترین عوامل درونی موثر بر قیمت سهام را برای شما بازگو میکنیم.
1- میزان سودآوری شرکت و ثبات آن: بدون تردید، مهمترین انگیزه یک سرمایهگذار از خرید سهام شرکت، کسب سود است. برای یک سرمایهگذار بسیار مهم است که شرکتی که سهمش را خریده، بتواند عملکرد مناسبی داشته و سود قابل قبولی در پایان سال به دست آورد. البته، تداوم روند سودآوری نیز بسیار حائز اهمیت است، چرا که از دید سرمایهگذاران، شرکتی که فقط در یک دوره سود خوبی کسب کند، اما نتواند به این روند ادامه دهد، گزینه مناسبی برای سرمایهگذاری نخواهد بود. نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد این است که شرکتها، در سالهای آغازین فعالیت خود، سودآوری چندان بالایی ندارند و به تدریج، روند سودآوری آنها بهبود مییابد که لازم است سرمایهگذاران به این موضوع توجه داشته و با دید بلندمدت، سودآوری شرکت را مورد ارزیابی قرار دهند.
2- نسبت قیمت به درآمد سهم (P/E): نسبت P به E از تقسیم کردن قیمت سهم ((Price به سود سالیانه سهم (Earning) بدست می آید. برای مثال، دو شرکت الف و ب را که هر دو در صنعت ساختمان فعالیت میکنند و در اغلب شرایط نیز با هم یکسان هستند، درنظر بگیریـد. اگر سود سهام هر دو شرکت در پایان سال 100 تومان باشد، اما قیمت سهام شرکت الف در بورس 500 تومان و قیمت سهام شرکت ب، 1000 تومان، شما چه نتیجه ای خواهید گرفت؟ طبیعتا اولین چیزی که به ذهن میرسد این است که با فرض تداوم روند سودآوری، شرکت "الف" پس از 5 سال، خواهد توانست اصل سرمایه سهامدارانش را از محل سود سهام، تأمین نماید (5=100/500)، درحالیکه این مدت در شرکت "ب"، 10 سال است (10=100/1000). بنابراین، احتمالا شرکت "الف" در مقایسه با شرکت "ب"، در وضعیت مناسب تری قرار دارد. معمولا در شرایط یکسان، هر اندازه نسبت P به E یک شرکت در مقایسه با سایر شرکتهای موجود در آن صنعت کمتر باشد، نشان دهنده ارزنده بودن سهم است.
همچنین با بررسی نسبت P به E یک شرکت و مقایسه آن با نسبت P به E سایر شرکتهای فعال در آن صنعت، میتوان دریافت که آیا قیمتی که هماکنون برای سهم مذکور در بورس تعیین شده، قیمت مناسبی است یا خیر؟ البته باید توجه داشت که نسبت P به E تنها یکی از معیارهای ارزیابی سهم است و نباید به تنهایی و بدون درنظر گرفتن سایر معیارها، ملاک تصمیمگیری قرار گیرد.
3- قابلیت نقدشوندگی سهام: قبلا هم توضیح دادیم که یکی از ویژگیهای یک دارایی خوب، این است که سریع به پول نقد تبدیل شود. سهام نیز به عنوان یک دارایی، از این ویژگی مستثنی نیست و طبیعتا سهامداران انتظار دارند هر زمان که خواستند، بتوانند سهام خود را فروخته و به پول نقد تبدیل کنند. هر اندازه حجم معاملات، دفعات معامله و تعداد سهام معامله شده یک شرکت در بورس بیشتر باشد، نشان دهنده قابلیت نقدشوندگی بالای این سهم است.
4- وضعیت داراییها و بدهیهای شرکت: با بررسی صورتهای مالی اساسی شرکت ازجمله ترازنامه، میتوان شناخت خوبی نسبت به وضعیت مالی شرکت و بخصوص میزان داراییها و بدهیهای آن به دست آورد. طبیعتا برای سهامدار، به عنوان فردی که به نسبت سهامش مالک شرکت محسوب میشود، این موضوع بسیار حائز اهمیت است که شرکت، چه داراییهایی در اختیار دارد، به چه میزان بدهی دارد و آیا براساس این حجم دارایی و بدهی، سهام شرکت برای خرید مناسب است یا خیـر؟ با بررسی ترازنامه و سایر صورتهای مالی شرکت، میتوان این اطلاعات را بدست آورد.
5- طرحهای توسعه شرکت: هر اندازه طرحهای توسعهای در یک شرکت بیشتر باشد، نشاندهنده رشد و پویایی آن شرکت خواهد بود. بنابراین وجود طرحهای توسعهای، میتواند یکی از نشانههای ارزنده بودن سهام شرکت باشد. البته باید هدف از انجام طرح توسعهای در شرکت و میزان تأثیر آن در فروش و سودآوری شرکت، به طور کامل مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا همه طرح های توسعهای به یک اندازه در شرکت تأثیرگذار نیستند، مثلا طرحهایی که برای تعویض ماشینآلات فرسوده یک شرکت اجرا میشود، در مقایسه با طرحهایی که با هدف راهاندازی خطوط تولید جدید اجرا میشود، تأثیر کمتـری در میزان سودآوری شرکت دارند.
6- میزان سهام در دست مردم: هرچه تعداد بیشتری از مردم، سهامدار یک شرکت باشند، وضعیت آن سهم مناسبتر خواهد بود، زیرا اولا همواره خریداران و فروشندگان زیادی برای سهم وجود داشته و در نتیجه، قابلیت نقدشوندگی سهم در بورس افزایش می یابد و ثانیا امکان دستکاری قیمت سهم توسط گروهی خاص از سهامداران، کاهش مییابد. به آن بخش از سهام شرکت که در اختیـار تعداد زیادی سرمایهگذاران قرار دارد، سهام شناور آزاد گفته میشود.
7- ترکیب سهامداران شرکت: وجود برخی نهادها و سازمانهای بزرگ به عنوان سهامداران عمده یک شرکت، میتواند به عنوان نقطه قوت برای سهام آن شرکت محسوب شود، زیرا سهامداران عمده در شرایط خاص میتوانند با حمایت از سهم، مانع از افت قیمت سهام و در نتیجه، ضرر و زیان سهامداران شوند. البته وجود سازمانها و نهادها در ترکیب سهامداری یک شرکت، لزوما به معنای حمایت آنان از سهم نیست و باید عملکرد گذشته سهامداران عمده در این خصوص مورد بررسی قرار گیرد.
در اینجا قصد داریم به موضوع قیمت سهام، البته از نگاهی دیگر بپردازیـم. اجازه بدهید موضوع این برنامه را با چند سوال آغاز کنیم.
چرا قیمت سهام اغلب شرکت ها در بورس از قیمت اسمی آنها یعنی 100 تومان بیشتر است؟
آیا قیمتی که در بورس برای سهام تعیین میشود، همواره با ارزش واقعی یک سهم برابر است؟ اگر این طور است، چرا همچنان برخی سرمایه گذاران متقاضی خرید برخی سهام، حتی با قیمتی بالاتر هستند؟
در این برنامه، قصد داریم با ذکر انواع قیمت یک سهم، به این سوالات پاسخ دهیم. پس با ما همراه باشید.
هر سهم، چهار نـوع قیمت دارد:
الف: قیمت اسمی: قیمت اسمـی یک سهم، قیمتی است که عرضه اولیه سهام شرکت براساس آن قیمت انجام می شود. همانطور که قبلا هم توضیح دادیم، براساس قانون، قیمت اسمی هریک از سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس در ایران یکصد تومان (1000 ریال) است. مبلغ قیمت اسمی، بر روی برگه های سهام درج می شود. در تصویر زیر، نمونه یک برگه نشان داده شده است. همان طور که مشاهده می کنید، کل سرمایه شرکت، تعداد سهام منتشر شده و قیمت اسمی هریک از سهام، به علاوه تعداد سهامی که سهامدار در اختیار دارد، بر روی برگه سهام درج شده است. (تصویر برگه سهم نشان داده شود)
ب: قیمت دفتـری: اگر مجموع بدهی های شرکت را از مجموع دارایی های شرکت کم کنیم، مبلغ باقیمانده نشان دهنده مجموع ارزش سرمایه سهامداران شرکت یا به تعبیر دقیق تر، مجموع حقوق صاحبان سهام شرکت خواهد بود. حال اگر مبلغ حقوق صاحبان سهام شرکت را بر تعداد سهام شرکت تقسیم کنیم، عدد حاصل بیانگر قیمت دفتری هر سهم است.
برای مثال، فرض کنید مجموع ارزش دارایی های شرکت الف در پایان سال اول فعالیت شرکت، 10 میلیارد تومان است. این شرکت همچنین در مجموع 7 میلیارد تومان به بانکها و سایر شرکتها، بدهی دارد. بنابراین، مجموع حقوق صاحبان سهام این شرکت 3 میلیـارد تومان خواهد بود (3=7-10). حال اگر شرکت مذکور در مجموع تعداد 20 میلیون سهم منتشر کرده باشد، ارزش دفتری هر سهم این شرکت 150 تومان خواهد بود. (150=20000000/3000000000)
شاید برای شما این سؤال به وجود آمده باشد که چطور قیمت اسمی سهام شرکت الف 100 تومان است، در حالیکه قیمت دفتری سهام این شرکت 150 تومان؟ پاسخ این است که میزان سودی که شرکت در پایان سال اول فعالیت خود به دست آورده است نیز به عنوان حقوق سهامداران محسوب و باعث شده است تا ارزش دفتری سهم، از 100 تومان به 150 تومان افزایش یابد.
دلیل ذکر کلمه "دفتر" در قیمت دفتری سهم هم این است که اعداد و ارقام مربوط به دارایی ها و بدهی های شرکت، براساس ارقام ثبت شده در دفاتر مالی شرکت، مدنظر قرار می گیرند. اطلاعات مربوط به دفاتر مالی و میزان داراییها و بدهیهای شرکتها، در پایگاه اینترنتی www.codal.ir موجود است و سرمایهگذاران میتوانند با مراجعه به این پایگاه، اطلاعت موردنیازشان را بدست آورند.
ج: قیمت بازار: قیمت بازار یا قیمت معاملاتی، قیمتی است که سهام براساس آن، در بورس معامله میشود. پیش از این نیز توضیح دادیم که اگرچه قیمت اسمی هر سهم در بورس 100 تومان است، اما سهام اغلب شرکت ها در بورس براساس قیمت اسمی و حتی ارزش دفتری، معامله نمیشود. آنچه که قیمت سهم در بورس را تعیین می کند، میزان عرضه و تقاضا برای یک سهم است. برای مثال، ممکن است به علت عملکرد خوب یک شرکت، سرمایه گذاران زیادی متقاضی خرید سهام آن شرکت در بورس باشند. بنابراین، قیمت آن در بورس براساس میزان تقاضا، افزایش خواهد یافت و حتی ممکن است این افزایش، تا چند برابر قیمت اسمی هم باشد. در نقطه مقابل، عملکرد ضعیف یک شرکت ممکن است باعث بی رغبتی سرمایه گذاران به خرید یا نگهداری سهم مذکور و در نتیجه، افزایش عرضه آن در بورس باشد. در این صورت، با افزایش عرضه، قیمت سهم کاهش یافته و اگر این روند ادامه یابد، ممکن است قیمت سهم حتی به زیر قیمت اسمی، یعنی 100 تومان برسد. بنابراین، قیمت بازار یک سهم، قیمتی است که در بورس، برای سهم تعیین می شود.
د: قیمت ذاتی: منظور از قیمت ذاتی یک سهم، ارزش واقعی آن سهم است. شاید برای شما این سؤال به وجود آید که چه تفاوتی بین قیمت بازار و قیمت ذاتی یک سهم وجود دارد. اجازه بدهید با یک مثال توضیح دهیم. فرض کنید قیمت بازار سهم شرکت الف، هم اکنون 200 تومان است، به بیان دیگر، سهام شرکت الف هم اکنون با قیمت 200 تومان در بورس در حال خرید و فروش است. اما سرمایه گذاران زیادی همچنان متقاضی خرید این سهم هستند. اگر از این سرمایه گذاران سؤال کنید که چرا قصد دارید سهام این شرکت را خریداری کنید، پاسخ همه آنها این خواهد بود که "به نظر ما، این سهم بیشتر از 200 تومان ارزش دارد". معنی این جمله این است که ارزش واقعی سهام شرکت الف، بیشتر از قیمت بازار این سهم است.
بنابراین، در یک تعریف ساده، قیمت ذاتی یک سهم، بیانگر ارزشی است که سرمایهگذاران برای سهم قائل هستند. اگر از دید سرمایه گذاران، ارزش ذاتی یک سهم بالاتر از قیمت بازار آن سهم باشد، گزینه مناسبی برای خرید خواهد بود، اما اگر ارزش ذاتی یک سهم کمتر از ارزش بازار آن باشد، سهم مذکور گزینه مناسبی برای سرمایه گذاری به شمار نمی رود.
تاکنون اطلاعات خوبی درباره سهام به دست آوردهاید. اطلاعاتی از قبیل اینکه:
- حجم معاملات سهام در بورس در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار بسیار بیشتر است؛ بنابراین میتوان گفت سهام، مهمترین ورقه بهاداری است که در بورس داد و ستد می شود.
- دارنده سهام یک شرکت، به نسبت سهم خود مالک شرکت بوده و در سود و زیان آن سهیم است.
- سهام، برخلاف اوراق مشارکت و اوراق اجاره، دارای ریسک بوده و البته، در ازای این ریسک، میتواند بازدهی بیشتری نصیب سرمایه گذاران نماید.
- افراد باید قبل از خرید سهام، عوامل موثر بر قیمت سهام را به دقت مورد بررسی قرار داده و درصورتی که قیمت سهم، مناسب و چشم انداز آینده شرکت نیز قابل قبول بود، برای خرید آن اقدام نمایند.
در اینجا، قصد داریم برخی اصول کلی که باید در خرید و فروش سهام مدنظر قرار گیرد را به شما معرفی کنیم.
اصـل اول: براساس اطلاعات معتبر تصمیم گیری کنید؛ نه شایعات
اگر به خاطر داشته باشیـد، گفتیم که سرمایهگذاران هنگامی اقدام به خرید سهام یک شرکت میکنند که پس از بررسی عوامل متعدد اثرگذار بر قیمت سهام آن شرکت شامل عوامل محیطی، عوامل صنعت و عوامل درونی، به این نتیجه برسند که قیمت واقعی آن سهم بیشتر از قیمت بازار آن است. طبیعتا بررسی همه جانبه عوامل اثرگذار بر قیمت سهم، نیازمند بهره گیری از اطلاعات دقیق، جامع و معتبر است. به همان اندازه که استفاده از اطلاعات معتبر در تصمیم گیری سرمایهگذاران تأثیر مثبت دارد، بهره گیری از اطلاعات غیرمعتبر و شایعات در تصمیم گیریها، میتواند منافع سرمایهگذاران را به خطر بیاندازد. تجربه نشان میدهد که در جریان فراز و فرود بازار سهام، بیش از هر چیز شایعات، اخبار و تحلیلهای «نادرست» به سرمایهگذاران مخابره میشود. بنابراین لازم است سرمایه گذاران همواره به منابع رسمی برای کسب اطلاعات تکیه کرده و از توجه به اخبار و شایعات منابـع غیررسمی خودداری کننـد. مراجعه به پایگاههای اطلاع رسانی رسمی بورس مانند www.tsetmc.com، www.irbourse.com ، www.codal.ir و www.sena.ir می تواند در ارائه اطلاعات دقیق و معتبر به سرمایه گذاران، بسیار مفید باشد
اصـل دوم: با دید بلندمدت در بورس سرمایه گذاری کنید
دومین اصل در خرید و فروش سهام، سرمایه گذاری با دید بلندمدت است. عملکرد بورس در سال های گذشته نشان داده است که سرمایه گذارانی که با دید بلندمدت و البته آگاهانه، وارد این بازار شدهاند، توانستهاند سود قابل قبولی از این بازار به دست آورند. همچنین براساس آمارها، مجموع بازدهی سهام در بلندمدت، از بازدهی بازارهایـی مانند مسکن، ارز و طلا، بیشتر بوده است؛ اگرچه ممکن است گاهی اوقات، بازدهی کوتاه مدت این بازارها، از بورس پیشی گرفته باشد. بنابراین، هر اندازه دید سرمایهگذاران بلندمدتتر باشد، به همان نسبت نیز ریسک سرمایه گذاری کمتـر میشـود. مطالعه تاریخچه سرمایهگذاران موفق در دنیا نیز نشان میدهد که بازدهیهای بزرگ، معمولا با خرید و نگهداری سهام ارزنده و ارزان در افق زمانی بلندمدت به دست میآیند و نگاه کوتاه مدت در سرمایهگذاری و پیروی از جوّ بازار، عمدتا به نتایج قابل قبول منجر نمیشود.
بنابراین با دید بلندمدت سرمایه گذاری کنید و اگر پس از بررسی و مطالعه کامل، به این اطمینان رسیده اید که سهام ارزشمندی را خریده اید، نگران نوسانات مقطعی قیمت سهام خود نباشید.
اصـل سوم: همواره مراقب سهام خود باشید
اگرچه در اصل قبلی، توصیه کردیم که برای سرمایه گذاری در بورس، نگاه بلندمدت داشته باشید و به نوسانات مقطعی قیمت سهام توجه نکنید، اما تأکید کردیم این تفکر درصورتـی صحیح است که شما با بررسی کامل اطلاعات، به این نتیجه رسیده باشید که سهام شما، همچنان سهام ارزشمندی است و آنچه که باعث نوسانات قیمت سهم شده، برخی شرایط موقت و زودگذر است. اما اگر بررسی اطلاعات و مشورت با افراد خبـره، این اطمینان را برای شما به وجود آورد که سهام مناسبی را خریداری نکردهاید و یا اینکه با توجه به تغییر برخی متغیرهای مؤثر بر قیمت سهام، احتمالا روند قیمت آن در بلندمدت رو به کاهش خواهد بود، آیا باز هم توصیه به حفظ سهم در بلندمدت، منطقی است؟ در این شرایط، سرمایه گذار باید ضمن بازنگری در ترکیب سهام خود، سهامی را که شرایط مناسبی ندارند فروخته و به جای آن، سهام دیگری را که در وضعیت مطلوبی قرار دارد، خریداری کند.
لازم است در همین جـا، درباره تعصب نسبت به سهام، به عنوان یکی از چالش هایـی که بعضا گریبانگیر سرمایهگذاران می شود، توضیح دهیم. منظـور از تعصب نسبت به سهام این است که بعضا، باوجود آنکه بررسی اطلاعات معتبر و متغیرهای اثرگذار بر قیمت یک سهم، از شرایط نامناسب سهم و روند رو به کاهش قیمت آن حکایت دارد، اما برخی از سهامداران بدون درنظر گرفتن واقعیت ها و با استدلالهایی مانند اینکه "این سهم در گذشته سهم بسیار خوبی بوده است"، یا "چون سهم را با قیمت بالاتر خریدهام، حاضر نیستم به قیمت کمتر بفروشم" و...، از فروش سهام خودداری می کنند، غافل از اینکه شاید با فروش سهام مذکور و سرمایه گذاری در سهامی که شرایط مناسبتری دارد، نه تنها بتوانند زیان خود را جبران کنند، بلکه سود قابل قبولی نیز کسب نمایند.
بنابراین، لازم است سرمایه گذاران همواره مراقب سهام خود بوده درصورت لزوم، ترکیب سرمایه گذاری خود را مورد بازنگری قرار دهند.
در این قسمت، بخش دوم اصول کلی خرید و فروش سهام در بورس معرفی می شوند.
متن برنامه:
در بخش قبلی، سه اصل از اصول خرید و فروش سهام، شامل 1- بهره گیری از اطلاعات معتبر و عدم توجه به شایعات، 2- نگاه بلندمدت و 3- پایش مستمر وضعیت سهام و بازنگری سبد سهام، درصورت نیاز را برای شما بازگو کردیم. در این بخش سایر اصول سرمایه گذاری در بورس را معرفی کنیم:
اصل چهارم: سبدی از سهام متنوع تشکیل دهید
حتما این ضربالمثل معروف را شنیده اید که: همه تخممرغ¬ها را در یک سبد نگذارید. دلیلش کاملا مشخص است، چون اگر سبد تخم مرغ به زمین بیفتـد، بیشتر تخم مرغ ها خواهد شکست. این ضربالمثل در خرید و فروش سهام هم کاربرد زیادی دارد، تا حدی که یکی از نظریه های مطرح شده درخصوص راهکارهای کاهش ریسک سرمایه گذاری، به "تئوری پرتفوی" یعنی "نظریه سبد" معروف است. براساس این نظریه، هر اندازه در سبد سرمایهگذاری، سهام شرکتهای مختلف از صنایع متنوع بیشتر باشد، ریسک سرمایه گذاری کاهش خواهد یافت. اجازه بدهید با یک مثال، موضوع را بیشتر توضیح دهیم.
دو سرمایه گذار را در نظر بگیرید که اولی، همه پول خود در سهام یک شرکت واردکننده قطعات خودرو سرمایه گذاری کرده است. اما سرمایه گذار دوم، نصف پول خود را در در سهام شرکت وارد کننده قطعات خودرو و نصف دیگر را دیگر را در سهام یک شرکت صادرکننده محصولات پتروشیمی، سرمایه گذاری کرده است. به نظر شما در صورت افزایش نرخ ارز چه اتفاقی خواهد افتاد؟ کاملا مشخص است که افزایش نرخ ارز، به دلیل آنکه هزینه های شرکت واردکننده قطعات خودرو را افزایش میدهد، باعث افت قیمت سهام این شرکت خواهد شد، در حالی که شرکت صادرکننده محصولات پتروشیمی، براثر افزایش نرخ دلار، با افزایش سودآوری و در نتیجه رشد قیمت سهام مواجه خواهد شد. در این شرایط، قطعا سرمایه گذار اول به علت افت قیمت سهام شرکت واردکننده قطعات خودرو، دچار ضرر خواهد شد، اما سرمایه گذار دوم احتمالا سود کرده و یا حداقل زیانی نخواهد کرد، زیرا نیمی از سهامش کاهش قیمت و نیمی دیگر، افزایش قیمت داشته است. هر انـدازه سبد سرمایه گذاری، متنوع تر باشد، ریسک سرمایه گذاری کاهش یافتـه و احتمال کسب بازدهی پایدار برای سرمایه گذار، افزایش خواهد یافت.
اصل پنجم: با سرمایه مازاد خود، سهام بخرید
بعضا مشاهده شده است که برخی افراد، پس از شنیدن اخبار مربوط به رشد متوالی شاخص های بورس و افزایش قیمت سهام، در یک رفتار هیجانـی، یا سرمایه ضروری زندگی خود مانند خانه، خودرو و... را فروخته و یا با قرض گرفتن از دیگران، اقدام به خرید سهام می کنند. چنین رفتاری، به هیچ وجه توصیه نمی شود؛ چراکه بورس همواره در معرض افت و خیز قرار دارد و وارد کردن سرمایه ضروری زندگی در بورس، میتواند سرمایه گذار را در این نوسانات، دچار تزلزل و اضطراب نماید، تا جایی که ممکن است وی با تحمل زیان، مجبور به خروج از بورس شود. اما افرادی که سرمایه مازاد و پساندازهای خود را وارد بورس میکنند، طبیعتـا در برابر افت و خیزهای بورس، قدرت تحمل و آرامش بیشتری داشته و در تصمیمگیریهای خود، منطقیتر عمل میکنند.
بنابراین، تنهـا آن بخش از سرمایه خود را به خرید سهام اختصاص دهید که درصورت کاهش قیمت سهام، نه خللـی به زندگی شما وارد کند و نه آرامش روحی شما و خانوادهتان را به مخاطره بیاندازد.
اصل ششم: نوسان را به عنوان ذات بازار سهام، بپذیرید
فردی که قصد دارد ازطریق خرید سهام در بورس، سرمایه گذاری کند، باید این واقعیت را بپذیرد که نوسان قیمت، ویژگی ذاتی سهم است، به بیان دیگر، روند صعودی قیمت سهم در گذشته، لزوما به معنای تداوم این روند در آینده نیست، کما اینکه روند نزولی قیمت سهم در گذشته نیز لزوما به معنای ادامه افت قیمت سهم در آینده نخواهد بود. اگر به خاطر داشته باشید، در تشریح عوامل موثر بر قیمت سهم، به برخی عوامل محیطی و عوامل مرتبط با صنعت اشاره کردیم که خارج از کنترل شرکت میباشد. بروز هر یک از این عوامل، ممکن است باعث افت و خیز در قیمت سهام شود، بنابراین لازم است سرمایه گذار قبل از ورود به بازار سهام، این واقعیت و ریسک ناشی از آن را بپذیـرد.
اصل هفتـم: با افراد متخصص مشورت کنید
باتوجه به اینکه عوامل بسیار متعدد و متنوعی بر قیمت سهام تأثیر گذار هستند، بنابراین تجزیه و تحلیل این عوامل و تصمیمگیری براساس آن، نیاز به تخصص و مطالعه دقیق دارد. بنابراین، اگر قصد دارید به صورت مستقیم سهام خرید و فروش کنید، اما تخصص کافی در این خصوص ندارید، حتما با افراد خبره و دارای صلاحیت مشورت کنید. به تازگـی، چندین شرکت مشاور سرمایه گذاری با مجوز سازمان بورس و اوراق بهادار تأسیس شده است. این شرکت ها پس از بررسی ویژگیهای فردی و میزان ریسکپذیری سرمایهگذاران، آنان را در انتخاب سهام مناسب، راهنمایی کرده و در ازای ارائه این خدمات، مبلغی را به عنوان حق مشاوره دریافت میکنند. برای مشاهده اطلاعات شرکت های سرمایهگذاری دارای مجوز، میتوانید به پایگاه اینترنتی سازمان بورس و اوراق بهادار به نشانی www.seo.ir (خوانده شود دبلیو دبلیو دبلیو نقطه سِئو نقطه آی آر) مراجعه کنید. یک بار دیگر هفت اصل طلایـی برای خرید و فروش سهـام را مرور میکنیم:
1- براساس اطلاعات معتبر تصمیم گیری کنید، نه شایعات
2- با دید بلندمدت، در بورس سرمایه گذاری کنید
3- همواره مراقب سهام خود باشید
4- سبدی از سهام متنوع تشکیل دهید
5- با سرمایه مازاد خود سهم بخرید
6- نوسان را به عنوان ذات بازار سهام، بپذیرید
7- با افراد متخصص مشورت کنید
در بخش قبلی، اوراق مشارکت، اوراق اجاره و سهام، به عنوان سه نوع اوراق بهاداری که در بورس داد و ستد میشود را به شما معرفی کردیم. بر این اساس، گفتیم که اوراق مشارکت و اوراق اجاره، جزو اوراق بهادار با درآمد ثابت محسوب میشوند، زیرا هیچگونه ریسکی ندارند و بازدهی آنها تضمین شده است، اما سهام، جزو اوراق بهادار دارای ریسک محسوب میشود و البته، خریداران سهام در ازای پذیرش این ریسک، میتوانند بازدهی بیشتر از بازدهی اوراق مشارکت و اوراق اجاره بدست آورند.
در اینجا، قصد داریم یکی دیگر از انواع اوراق بهادار قابل داد و ستد در بورس را به شما معرفی کنیم، اوراق بهاداری که به نوعی، وابستـه به سهام محسوب شده و ریسک آن نیز تقریبا با ریسک سهام برابر است. اسم این ورقه بهـادار، گواهی حق تقدم خرید سهام است.
گواهی حق تقدم خرید سهام چیست؟
حتما به خاطر دارید که در تشریح مزایای سهام، گفتیم که یکی از مزایای سهام در مقایسه با سایر انواع اوراق بهادار این است که چون سهامداران یک شرکت، در واقع به نسبت سهم خود، مالک آن شرکت محسوب میشوند، در خرید سهام جدید شرکت نیز در اولویت قرار دارند. به این اولویت، حق تقدم خرید سهام میگوینـد.
به عنوان مثال، فرض کنید شرکت الف که دارای 10 میلیارد تومان سرمایه است قصد دارد با انتشار سهام جدید در بورس، سرمایـه خود را 20 درصـد افزایش داده و از 10 میلیارد تومان، به 12 میلیارد تومان برساند. باتوجه به اینکه قیمت اسمی هریک از سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس، 100 تومان است، بنابراین شرکت مذکور برای آنکه سرمایه خود را 2 میلیارد تومـان افزایش دهد، باید 20 میلیون سهم 100 تومانـی منتشر کند:
2000000000=100×20000000
در این حالت، سهامداران فعلی شرکت الف برای خرید سهام جدید شرکت حق تقدم دارند و میتوانند به میزان 20 درصد تعداد سهام موجود خود (یعنی متناسب با درصد افزایش سرمایه شرکت) سهام جدید با قیمت 100 تومان بخرند، بنابراین، اگر فردی مالک 1000 سهم شرکت الف باشد، میتواند 200 سهم جدید با قیمت اسمی 100 تومان خریـداری کند.
200=20%×1000
اما این حق تقـدم، چه جذابیتی برای سهامداران فعلی شرکت دارد؟
پیش از این گفتیم قیمت سهام اغلب شرکتها در بورس، بیشتر از قیمت اسمی آنهاست، به عنوان مثـال، اگرچـه قیمت اسمی سهام شرکت الف 100 تومان است، اما ممکن است قیمت این سهم در بورس، 150 تومان باشد. در این صورت، قیمت بازار سهام شرکت الف، 50 تومان بیشتر از قیمت اسمی آن خواهد بود، بنابراین، سهامداران فعلی این شرکت با خرید سهام جدید، در واقع 50 تومان به ازای هر سهم سود به دست میآورند، سودی که تنهـا به سهامداران فعلی شرکت تعلق دارد.
50 =100 - 150
گواهی حق تقدم خرید سهام چیست؟
تاکنون با مزایای حق تقـدم خرید سهام برای سهامداران فعلی شرکت آشنا شدهاید. اما شاید این دو سؤال درباره حق تقدم، ذهن شما را به خود مشغول کرده باشد:
- سهامداران فعلی چگونـه از تصمیم شرکت برای افزایش سرمایه مطلع میشوند؟
- آیا سهامداران فعلی، ملزم به استفاده از حق تقدم خود هستند و درصورت استفاده نکردن از حق تقـدم، از کسب سود ناشی از مابهالتفاوت قیمت اسمی و قیمت بازار سهم محروم خواهند شد؟
پس از آنکه موضوع افزایش سرمایه شرکت به تصویب رسید، موضوع در روزنامه کثیرالانتشاری که به عنوان روزنامه رسمی شرکت انتخاب شده، منتشر میشود تا همه سهامداران از این تصیم مطلع شوند. همچنین فرمی برای سهامداران آن شرکت ارسال شده و از آنها درخواست میشود تا درصورت تمایل به استفاده از حق تقدم خود برای خرید سهام جدید، فرم مذکور را تکمیل و برای شرکت ارسال نمایند. به این فرم، اصطلاحا گواهی حق تقدم خرید سهام گفته میشود. سهامداران شرکت پس از دریافت گواهی حق تقدم خرید سهام، ممکن است به یکی از سـه روش زیر اقدام کنند:
1- فـرم مذکور را در مهلت تعیین شده (که معمولا 60 روز است) تکمیل و برای شرکت ارسال کنند. این اقدام به منزله تمایل سهامدار به مشارکت در افزایش سرمایه شرکت است. بنابراین وی باید علاوهبر تکمیل فـرم، مبلغ اسمی سهام را به حساب شرکت واریز نمایند تا سهام جدید، به نام آنها صادر شـود.
2- برخیاز سهامداران ممکن است به علت عدم اطلاع از افزایش سرمایه شرکت و یا هر دلیل دیگر، در مهلت تعیین شده هیچ اقدامی نکنند. در این حالت، شرکت پس از پایان مهلت مقرر، سهام باقیمانده را با قیمت روز بازار، در بورس فروخته و مابه التفاوت قیمت اسمی و قیمت بازار را به حساب سهامدارانی که از حق تقدم خود استفاده نکردهاند، واریـز میکند.
3- دسته سوم از سرمایهگذاران، افرادی هستند که گواهی حق تقدم خرید سهام خود را در بورس میفروشند. این گروه از سهامداران میتوانند برای فروش گواهی حق تقدم سهام خود، به یکی از شرکتهای کارگزاری بورس مراجعه و این گواهی را به قیمت روز بازار، به فروش برسانند. قیمت گواهی حق تقدم در بورس، معمولا معادل تفاوت قیمت اسمی (100 تومان) و قیمت بازار سهم است. بنابراین، اگر مثلا قیمت سهام شرکت الف در بورس، 150 تومان باشد، قیمت گواهی حق تقدم خرید سهام شرکت الف در بورس، حدودا 50 تومان خواهد بود:
50 =100 - 150
ممکن است این سؤال مطرح شود که چه کسانی به خرید گواهی حق تقـدم خرید سهام علاقه نشان میدهند؟ این گواهی برای آن دسته از سرمایهگذارانی که انتظار دارند قیمت سهم مذکور در آینده با افزایش مواجه شـود، جذابیت دارد؛ زیرا با خرید این گواهی، میتوانند سهامدار شرکت مذکور شوند.
از آنجا که گواهی حق تقدم خرید سهام نیز همانند سهام، در بورس داد و ستد میشود، بنابراین یک ورقه بهادار به شمار میرود.
نکته قابل توجه اینکه در هر صورت، مزایای ناشی از حق تقدم، به سهامداران شرکت تعلق دارند و حتی درصورت عدم استفاده آنها از حق تقدم، آنها از کسب این مزایـا محروم نخواهنـد شد، اگرچه برخی سهامداران ترجیح میدهند با دریافت سهام جدید، از این مزایا استفاده کنند و برخی دیگر، با فروش گواهی حق تقدم خود در بورس.
تاکنون با چهار نوع ورقه بهادار قابل داد و ستد در بورس، شامل اوراق مشارکت، اوراق اجاره، سهام و گواهی حق تقدم خرید سهام آشنا شدهاید. در این قسمت، قصد داریم یکی دیگر از انواع اوراق بهاداری را که در بورس خرید و فروش میشود، بصورت اجمالی به شما معرفی کنیم. اسم این ورقه بهادار، قرارداد آتی است.
قبل از آنکه درباره قرارداد آتی برای شما صحبت کنم، باید این نکته را تأکید کنم که سرمایهگذاری در قراردادهای آتی، بسیار پرریسکتر از سهام بوده و نیازمند تخصص بسیار زیاد در این زمینه است، بنابراین، به افراد عـادی و غیرمتخصص به هیچ وجـه توصیه نمیشود در قرارداد آتی سرمایهگذاری کنند.
قرارداد آتی چیست؟
با توجه به عبارت قرارداد آتی، میتوان فهمید اولا کلمه قرارداد در این عبارت، حاکی از نوعی رابطه قراردادی بین خریـدار و فروشنـده است و ثانیا، کلمه آتی در این عبارت، نشان میدهد قراردادی که بین فروشنده و خریدار قرارداد آتی وجود دارد، مربوط به آینده است.
با این مقدمه، به سراغ تعریف قرارداد آتـی میرویم:
قرارداد آتـی قراردادی است که براساس آن، فروشنده متعهد میشود تعداد معینی از یک دارایی (مانند سهام) را در تاریخ مشخصی در آینده، با قیمت معین به خریـدار تحویل نماید؛ در مقابل خریدار قرارداد آتی هم متعهد میشود دارایی موردنظر را در تاریخ تعیین شده، با قیمت معین از فروشنده اوراق، خریداری نماید. اجازه بدهید با یک مثال توضیح دهیم:
فرض کنید قیمت سهام شرکت "الف" هماکنون در بورس 200 تومـان است. یک سرمایهگذار را درنظر بگیرید که براساس بررسیها و مطالعات دقیق، به این نتیجه رسیده است که قیمت سهام شرکت الف در چهار ماه آینده، با 20 درصد افزایش، به 240 تومان خواهد رسید، بنابراین، از دید این سرمایهگذار، خرید سهام شرکت الف میتواند سودآوری قابل قبولـی داشته باشد.
اولیـن گزینهای که پیش روی این سرمایهگذار قرار دارد، این است که سهام مذکور را خریداری نماید و منتظـر باشد تا پس از چهار مـاه، قیمت سهم رشد کرده و سود موردنظر وی محقق شود. طبیعتا درصورتی که پیشبینی وی دقیـق باشد و قیمت سهم از 200 تومان، به 240 تومان برسد، وی در مدت چهار ماه 20 درصد سـود خواهد کرد.
اما این سرمایهگذار میتواند بجای آنکه سهام شرکت الف را خریداری و همه پول موردنیاز برای آن را پرداخت نماید، تنها با پرداخت درصدی از این پول، قرارداد آتی سهام شرکت الف با سررسید چهارماهه را در بورس خریداری نمایـد. برای مثال، اگر سرمایهگذار قرارداد آتی سهام شرکت الف با قیمت 220 تومان و سررسید چهار ماهه را خریداری کند، به این معناست که وی متعهد شده است چهار ماه بعد، تعداد معینی از سهام شرکت مذکور را با قیمت هر سهم 220 تومـان، از فروشنده قرارداد آتـی، خریداری نمایـد.
طبیعتـا درصورتی که پیشبینی این سرمایهگذار درست باشد و قیمت سهم شرکت الف در چهار ماه بعد، به 240 تومان برسد، وی به ازای هر سهم 20 تومان سود خواهد کرد (20=220-240)، اما اگر به هر دلیل قیمت سهم در چهار ماه بعد، کمتر از مبلغ ذکر شده در قرارداد آتی یعنی 220 تومان باشد، این سرمایهگذار متحمل زیان خواهد شد.
اولین سؤالـی که ممکن است برای شما به وجود آمده باشد این است که تفاوت خرید سهام، با خرید قرارداد آتی سهام چیست؟ اگر به مثال ذکر شده دقت کنیـد، پاسخ این سؤال را متوجه خواهید شد. برای خرید سهام، سرمایهگذار باید همه پول را بپردازد، اما در خرید قرارداد آتی سهام، سرمایهگذار تنها با پرداخت درصدی از پول که به عنوان وجه تضمین توسط بورس اخذ میشود، میتواند مطمئن باشد که سهام موردنظر خود را در تاریخ تعیین شده، با قیمت مندرج در قرارداد خریـداری خواهد کرد. وجه تضمین هم دقیقا به این علت، توسط بورس از خریدار و فروشنده قراردادهای آتی دریافت میشود که طرفین قرارداد به تعهدات خود مبنیبر تحویل سهام، با قیمت مشخص در تاریخ تعیین شـده، پایبند باشند.
دومین سوال این است که اگر قرارداد آتـی، چنین مزیتی دارد که سرمایهگذار تنها با پرداخت درصدی از پول، میتواند کل سود ناشی از افزایش قیمت سهام را بدست آورد، چرا تنها تعداد بسیار محدودی از سرمایهگذاران در قراردادهای آتـی، سرمایهگذاری میکنند؟
مثال قبل را درنظر بگیرید. فرض کنید پیشبینی سرمایهگذار مبنیبر اینکه قیمت سهام شرکت الف در چهار ماه بعد به 240 تومان برسد، محقق نشود و بجای آن، قیمت سهم به 180 تومان کاهش یابد. در این حالت، سرمایهگذار نه تنها سود بدست نخواهد آورد، بلکه متحمل زیان 40 تومان نیز خواهد شد، زیرا وی متعهد شده است در تاریخ مذکور، تعداد معینی از سهام شرکت الف را با قیمت 220 تومان بخرد، درحالی که قیمت این سهـم در بورس، هماکنـون 180 تومان است: 40 = 180 - 220
بنابراین، به همان اندازه که احتمال کسب سود در قراردادهای آتـی بیشتر است، احتمال کسب زیـان براثر پیشبینی نادرست قیمت سهام در آینده نیز در قراردادهای آتی، بیشتر از سایر انواع اوراق بهادار است و بنابراین، ممکن است سرمایهگذار به علت پیشبینی نادرست قیمت سهم، متحمل زیانی سنگین در مقایسه با مبلغ سرمایهگذاری خود شود، بنابراین، به همان اندازه که احتمال کسب بازده در قراردادهای آتـی بیشتر از سهام است، ریسک این اوراق نیز در مقایسه با سهام، بسیار بیشتر است.
در پایـان، توجه به این نکته لازم است که در بازار سرمایه ایران، قرارداد آتی صرفا محدود به سهام نیست، بلکه در بورس کالای ایران نیز قراردادهای آتی سکه بهار آزادی داد و ستد میشود و جالب اینکه حجم معاملات قراردادهای آتی سکه طلا در بورس کالای ایران، بسیار بیشتـر از حجم معاملات قراردادهای آتی سهام است.
البته برای چندمین بار، تأکید میکنیم که قراردادهای آتی، جزو اوراق بهادار بسیار پرریسک محسوب میشوند و لازم است سرمایهگذاران، حتی درصورت داشتن قدرت ریسکپذیری بالا، قبل از ورود به این عرصه، شناخت کافی درخصوص ابعاد و جزئیات قراردادهای آتـی بدست آورند.
- حال قصد داریم برخی از اصطلاحات متداول در بازار سهام را برای شما تشریـح کنیم
نماد:
نماد، در واقع نام اختصاری شرکت های پذیرفته شده در بورس است. برای مثال، نماد شرکت پتروشیمی خارک در بورس، شخارک (به کسر ش) است. حرف اول نماد، برگرفته از صنعتی است که شرکت در آن قرار دارد و بخش دوم نماد، در واقع خلاصه نام شرکت است. مثلا در نماد شخارک، حرف ش بیانگر صنعت شیمیایی و کلمه خارک، مخفف عبارت پتروشیمی خارک است. فعالان بورس، عمدتا بجای استفاده از نام کامل شرکت ها، نماد آنها را بکار می برند.
توقف نماد:
گاهش اوقات، معاملات سهام برخی شرکت ها در بورس به صورت موقتی، متوقف می شود. در این حالت، اصطلاحا می گویند نماد شرکت متوقف شده است. عمدتا بورس زمانی نماد یک شرکت را متوقف می کند که رویدادی حائز اهمیت درخصوص آن شرکت اتفاق افتاده باشد، به نحوی که این رویداد بتواند موجب افزایش یا کاهش بیش از اندازه قیمت سهام شرکت شود. برای مثال، قبل از برگزاری مجامع سالیانه شرکت، نماد آن شرکت متوقف می شود، زیرا در مجمع سالیانه، سود سهامداران مشخص خواهد شد و این موضوع، می تواند بر قیمت سهم بعد از مجمع، تأثیر زیادی داشته باشد. طبیعتا توقف نماد در این گونه موارد، به سرمایهگذاران اجازه میدهد تا پس از انتشار اطلاعات کامل و شفاف شدن وضعیت شرکت، در شرایط یکسان و عادلانـه، درخصوص خرید، فروش و یا نگهداری آن سهم تصمیم گیری کنند.
مجمع عمومی:
به گردهمایی سهامداران و مدیران شرکت که به منظور تصمیم گیری درخصوص مسائل مهم شرکت برگزار میشود، مجمـع عمومی یا به اختصار مجمع گفته میشود. سهامداران شرکت، متناسب با میزان سهم خود، در مجامع حق رأی دارنـد. هیأت مدیره شرکت موظف است حداقل 10 روز قبل از برگزاری مجمع، آگهی برگزاری مجمع را در روزنامه کثیرالانتشاری که به عنوان روزنامه رسمی شرکت انتخاب شده است، منتشر کند تا سهامداران از این موضوع مطلع شوند. مجامع شرکت ها به دو دستـه تقسیم می شوند:
1- مجمع عمومی عادی سالیانه 2- مجمع عمومی فوق العاده
1- مجمع عمومی عادی سالیانه
هیأت مدیره شرکت موظف است هر سال یک بار، سهامداران شرکت را دعوت کرده و گزارش عملکرد سالیانه خود را به سهامداران ارائه نماید. به این گردهمایی، مجمع عمومی عادی سالیانه گفته می شود. در مجمع عمومی عادی سالیانه، همچنین درخصوص موارد مهمی مانند میزان سود تقسیمی به سهامداران و انتخاب اعضای هیأت مدیره، رأیگیری میشود.
2- مجمع عمومی فوق العاده
به جز مجمع عمومی عادی سالیانـه، هر مجمع دیگری که توسط شرکت برگزار شود، مجمع عمومی فوقالعاده نام دارد. در مجامع عمومی فوق العاده عمدتا درخصوص مواردی مانند افزایش سرمایه شرکت، تغییر نشانی و نام شرکت و... تصمیمگیری می شود.
سال مالـی:
منظور از سال مالی، دوره یک سالهای است که مبنای محاسبه سود و زیان و سایر گزارش های مالی شرکت میباشد. سال مالی در بسیاری از شرکتها، از ابتدای فروردین تا پایان اسفند است، اما برخی از شرکت ها، براساس نوع فعالیت خود، سال مالی خود را زمان دیگری، مثلا از ابتدای مهر تا پایان شهریور سال بعد، تعیین میکنند. در پایان سال مالی، مجمع سالیانه شرکت برگزار و عملکرد هیأت مدیره در طول سال مالـی، مورد ارزیابی سهامداران قرار میگیرد. هیأت مدیره شرکت موظف است حداکثر ظرف مدت 4 ماه پس از پایان سال مالی شرکت، مجمع عادی سالیانـه را برگزار کند.
صورت سود و زیان:
حتما به خاطر دارید که گفتیم یکی از مهمترین معیـارها برای انتخاب سهام یک شرکت، میزان سودآوری آن شرکت است. طبیعتا هر اندازه میزان سودآوری یک شرکت در مقایسه با قیمت سهام آن شرکت در بورس، بیشتر باشد، می تواند یکی از نشانه های ارزنده بودن سهم باشد. اما چگونه می شود از میزان سودآوری یک شرکت مطلع شد؟ صورت سود و زیان، به خوبی بیانگر میزان سود یک شرکت در پایان سال مالی است. شرکت ها موظفند در پایان سال مالی، صورت صورت و زیان خود را منتشر و از این طریق، میزان سودآوری خود را به سهامداران اطلاع دهند. در صورت سود و زیان، مواردی مانند میزان فروش شرکتها، میزان هزینههای آنها و سایر اطلاعات با اهمیت مربوط به عملکرد شرکت قابل مشاهده است. سهامداران برای مشاهده صورت سود و زیان شرکت ها، می توانند به پایگاه اینترنتی www.codal.ir مراجعه کنند.
ترازنامه:
در بیان عوامل تعیین کننده در قیمت سهام، توضیح دادیم که سرمایه گذاران باید علاوه بر سودآوری شرکت، به میزان داراییها و بدهیهای شرکت نیز توجه داشته باشند. طبیعتا برای یک سرمایه گذار مهم است که بداند شرکتی که قصد دارد در آن سرمایهگذاری کند، چه میزان دارایی، اعم از پول نقد، ملک، ماشینآلات و... دارد. میزان بدهیها و تعهدات شرکت به بانکها، تأمینکنندگان مواد اولیه و... چقدر است؟ و در مجموع، آنچه که به عنوان سرمایه سهامداران شرکت یا اصطلاحا، حقوق صاحبان سهام، پس از کسر بدهیهای شرکت از داراییهای آن باقی میماند، چقدر است؟ همه این اطلاعات، از طریق مطالعه ترازنامه شرکت قابل مشاهده است. در واقع، ترازنامه که همانند صورت سود و زیان، در پایان دوره مالی شرکت برای اطلاع سهامداران منتشر میشود، همانند یک تصویر واضح و شفاف، وضعیت شرکت را ازنظر میزان داراییها، بدهیها و حقوق صاحبان سهام نشان میدهد. سرمایهگذاران برای مشاهده ترازنامه شرکتها نیز همانند صورت سود و زیان، میتوانند به پایگاه اینترنتی www.codal.ir مراجعه کنند.
در قسمت قبلی، برخی اصطلاحات متداول در بازار سهام، ازجمله نماد، توقف نماد، مجمع و انواع آن، سال مالی، صورت سود و زیان و ترازنامه شرکت را به شما معرفی کردیم. در این بخش، قصد داریم سایر اصطلاحات رایـج در بازار سهام را برای شما توضیح دهیـم.
سود هر سهـم (EPS):
اگر کل سودی را که شرکت در پایان سال مالی خود، به دست می آورد، بر تعداد سهام منتشر شده توسط شرکت تقسیم کنیم، عدد حاصل بیانگر سود هر سهم است. برای مثال، اگر براساس اطلاعات مندرج در صورت سود و زیان، کل سود خالص شرکت در پایان سال مالی 500 میلیون تومان و تعداد سهام شرکت هم یک میلیون سهم باشد، سود هر سهم 500 تومان خواهد بود:
500=1000000 ÷ 500000000
سود تقسیمی هر سهـم (DPS):
اگر به خاطر داشته باشید، گفتیم که شرکت ها، لزوما همه سودی را که در پایان سال مالی به دست میآورند، بین سهامداران توزیع نمیکنند و بخشی از آن را برای اجرای برنامههای توسعهای شرکت، نگه میدارند. به میزان سودی که به ازای هر سهـم، بین سهامداران توزیع میشود، سود تقسیمی هر سهم یا اصطلاحا DPS میگویند. اگر در مثال قبل، شرکت به ازای هر سهم، 300 تومان از 500 تومان سود را توزیع کند، DPS شرکت 300 تومان خواهد بود. تصمیم گیری درخصوص میزان تقسیم سود، در مجمع عادی سالیانه و با رأیگیری از سهامداران انجام میشود. پس از تصویب مبلغ سود تقسیمی، شرکت موظف است حداکثر ظرف مدت 8 ماه، این مبلغ را به سهامداران بپردازد. البته معمولا شرکت ها سود سهامداران خرد را زودتر از این موعد، پرداخت میکنند. منظور از سهامداران خرد، سهامدارانی است که در مقایسه با سهمداران عمده، تعداد کمی از سهام شرکت را در اختیار دارند. سود تقسیمی هر سهم، به افرادی تعلق میگیرد که در زمان برگزاری مجمع شرکت، سهام آن شرکت را در اختیار داشته باشنـد.
لازم به ذکر است که شرکتها، سیاستهای متفاوتی درخصوص تقسیم سود دارند: برخی ترجیح میدهند بیشتر سود سهام را بین سهامداران تقسیم کنند، اما برخی دیگر درصد کمی از سود را تقسیم کرده و بخش عمده آن را به تأمین نقدینگی مورد نیاز برای انجام طرحهای توسعهای، اختصاص میدهند. سرمایهگذاران باید هنگام انتخاب سهام، به سیاست شرکت در توزیع سود توجه داشته باشند، برای مثال، افرادی که دریافت سود مستمر برای آنها مطلوبیت دارد، ترجیح میدهند سهام شرکتهایی را بخرند که سود تقسیمی آنها بیشتر است، اما افرادی که دید بلندمدتتری دارند، بیشتر به سراغ شرکتهایی میروند که به جای درصد تقسیم سود زیاد، بخش عمده سود سالیانه را صرف توسعه فعالیتهای شرکت میکنند.
پیش بینی سود :
شرکت ها معمولا در پایان هر سال مالی، بودجه سال آینده خود را منتشر میکنند. یکی از مهمترین اطلاعات مندرج در بودجه شرکت ها، پیش بینی مقدار سود هر سهم آنان است، به عنوان مثال، شرکت الف در پایان سال 1391 پیش بینی می کند که در پایان سال مالی 1392، به ازای هر سهم، 100 تومان سود به دست آورد. این پیش بینی برای سرمایه گذاران حائز اهمیت است، زیرا می تواند چشم انداز شرکت را حداقل برای یک سال آینده، مشخص نماید.
تعدیل سـود:
شرکت های پذیرفته شده در بورس موظفند بصورت مستمر، عملکرد واقعی خود را بررسی کرده و ضمن مقایسه عملکرد واقعی با بودجه پیشبینیشده، پیشبینی جدید خود از میزان سودآوری شرکت را براساس عملکرد واقعی به سرمایهگذاران منعکس کنند. به عنوان مثال، شرکت الف پیش بینی کرده است که در پایان سال مالی 1392، 100 تومان سود به ازای هر سهم به دست آورد اما پس از گذشت سه ماه از فعالیت شرکت و با بررسی عملکرد این سه ماه، پیش بینی خود را تغییر داده و از 100 تومان به 110 تومان افزایش میدهد. همین شرکت ممکن است پس از بررسی عملکرد شش ماهه خود، به این نتیجه برسد که سود 110 تومانی قابل تحقق نیست و پیش بینی سود شرکت، باید به 95 تومان کاهش یابد. تغییرات این چنینی در سود پیش بینی شده را اصطلاحا تعدیل سود میگویند. سرمایه گذاران باید باید همواره در تصمیمگیریهای خود، به تعدیل سود سهام توجه داشته باشند.
درصد تحقق سـود:
شرکت الف را درنظر بگیرید. این شرکت در ابتدای سال 92 پیش بینی کرده بود که در پایان سال، 100 تومان سود به ازای هر سهم به دست آورد. اگر در پایان سال، میزان سود تحقق یافته این شرکت به ازای هر سهم، 95 تومان باشد، به این معناست که شرکت الف توانسته است 95 درصد سود پیش بینی شده خود را محقق کند. هر اندازه درصد تحقق سود یک شرکت بالاتر باشد، نشان دهنده پیش بینی دقیقتر و عملکرد بهتر آن شرکت خواهد بود.
ممکن است برای شما این سؤال مطرح شود که این اطلاعات از کجا برای سهامداران قابل دستیابی است. برای دسترسی به این اطلاعات میتوانید به سایت www.tsetmc.com مراجعه نمایید.
در اینجا، برخی دیگر از اصطلاحات رایج در بازار سهام، تشریح می شود.
صف خرید و صف فروش :
وقتی حجم تقاضا برای یک سهم در بورس، از حجم عرضه آن سهم بیشتر باشد، برای آن سهم صف خرید تشکیل میشود. تشکیل صف خرید برای یک سهم نشان دهنده اقبال سرمایه گذاران به آن سهم است.
در نقطه مقابل، وقتی حجم عرضـه یک سهم در بورس، بیشتر از حجم تقاضا برای آن سهم باشد، برای سهم مذکور صف فروش شکل میگیرد. تشکیل صف فروش برای یک سهم، میتواند حاکی از بیرغبتی سرمایهگذاران به آن سهـم باشد.
البته ذکر این نکته ضروری است که هر اندازه میزان نقدشوندگی در یک بورس بیشتر باشد، از حجم صفهای خرید و فروش سهام در آن بورس کاسته خواهد شد؛ زیرا در همه شرایط اعم از افزایش و کاهش قیمت سهام، همواره متقاضی برای سهام وجـود دارد و این، یعنی روانبودن فرایند معاملات در بورس و قابلیت نقدشوندگی بالا. در بورس ایران نیز در سال های اخیر، میزان نقدشوندگی بازار افزایش و از حجم صفهای خرید و فروش، تا حد زیـادی کاسته شده است.
نکته جالب و البته مهم درباره صف خرید و فروش این است که باتوجه به تأثیر لحظهای و بسیار سریع اطلاعات بر میزان عرضه و تقاضای سهام در بورس، معمولا بلافاصله پس از انتشار یک اطلاعات حائز اهمیت درخصوص سهام، صف خرید یا فروش برای آن سهم تشکیل میشود، بنابراین سرعت عمل سرمایهگذاران در تصمیمگیری برای خرید و فروش یک سهم در موفقیت آنها برای سرمایهگذاری بسیار حائز اهمیت است. فرض کنید به عنوان مثال نرخ سیمان تاکنون کنترل میشده است اما خبری درخصوص آزادسازی نرخ سیمان منتشر میشود. این خبر، میتواند موجب انتظار سرمایهگذاران برای افرایش درآمد و سودآوری شرکتهای سیمانی و در نتیجه، افزایش تقاضای آنها برای خرید سهام شود و همین امر، در فاصله کوتاهی، تشکیل صف خرید و افزایش قیمت سهام شرکتهای سیمانی را به دنبال خواهد داشت، بنابراین سرمایه گذارانی که زودتر از دیگران برای خرید این سهم اقدام کنند، طبیعتا بیشتر از دیگران سود به دست خواهند آورد.
دامنه نوسان:
منظور از دامنه نوسان، حداکثر افزایش یا کاهشی است که قیمت سهام شرکت، در یک روز می تواند داشته باشد. در حال حاضر، دامنه نوسان قیمت سهام در بورس تهران، 4 درصد و دامنه نوسان قیمت سهام در فرابورس، 5 درصد است، به این معنا که مثلا اگر قیمت سهم الف در بورس تهران، در ابتدای روز 200 تومان باشد، قیمت این سهم در پایان ساعت معاملات حداکثر می تواند 8 تومان افزایش و یا 8 تومان کاهش داشته باشد (8=0.04*200). دامنه نوسان با این هدف تعیین شده است که در مواقع بحرانی یا در مواردی که بازار، تحت تأثیر رفتارهای هیجانـی برخی سهامداران، به ویژه سهامداران خرد قرار دارد، از بروز نوسانات شدید در قیمت سهام و در نتیجه، ضرر و زیـان هنگفت سهامداران جلوگیری شـود.
البته شرکت هایی که نماد آنها مدتـی متوقف شده است، پس از بازگشایـی نماد مشمول دامنه نوسان نمیشونـد، زیـرا اطلاعات با اهمیتی که نماد شرکت به خاطـر آن متوقف شده است، ممکن است تأثیری، بیش از دامنه نوسان تعیین شده بر قیمت سهم داشته باشد و طبیعی است که براساس ساز وکار حراج، باید اجازه داده شود تا اطلاعات، تأثیر واقعی خود را بر میزان عرضه و تقاضا و در نتیجه قیمت سهام بگذارد؛ هرچند این تأثیـر بیشتـر از دامنه مجـاز نوسـان روزانه باشد.
حجم مبنـا :
حجم مبنـا، حداقل تعداد سهام یک شرکت است که باید در طول روز، معامله شود تا قیمت آن سهم، بتوانـد براساس سقف دامنه نوسان، افزایش یا کاهش یابد. بنابراین، درصورتی که تعداد سهام معامله شده یک شرکت در طول روز، کمتر از حجم مبنا باشد، به همان نسبت درصد نوسان قیمت آن سهم نیز کاهش خواهد یافت. در حال حاضر، حجم مبنای اغلب شرکتهای پذیرفته شده در بورس، 0008/0 (هشت ده هزارم) است، بنابراین، اگر به عنوان مثال تعداد کل سهام یک شرکت پذیرفته شده در بورس 20 میلیون سهم باشد، تنها درصورتی قیمت سهام این شرکت در طول یک روز می تواند 4 درصد افزایش یا کاهش داشته باشد که حداقل 16 هزار سهم شرکت الف در طول روز، مورد داد و ستد قرار گیرد.
16000=0.0008*20000000
هدف از تعیین حجم مبنا، این است که سرمایه گذاران اطمینان داشته باشند نوسانات قیمت سهام، در نتیجه خرید و فروش تعداد مشخص و قابل توجهی سهام صورت گرفته است، چراکه در غیر این صورت، معامله حتـی چند عدد سهم یک شرکت، می تواند قیمت سهام این شرکت در بورس را تحت تأثیر قرار داده و منجر به ایجاد قیمت های غیرواقعی و کاذب در بورس شود.
قیمت پایانی سهم:
قیمت پایانـی سهام یک شرکت، در واقع میانگین قیمتهایی است که آن سهم در طول روز، براساس آن قیمتها مورد داد و ستد قرار گرفته است. البته سامانه معاملاتی بورس پس از محاسبه میانگین قیمت سهم در طول روز، به صورت خودکار بررسی میکند که آیا میزان معاملات سهم نیز به اندازه حجم مبنا بوده است یا خیر؟ طبیعتا اگر حجم معاملات سهم حداقل به اندازه حجم مبنا بوده باشد، میانگین محاسبه شده، به عنوان قیمت پایانی سهم در سامانه معاملات ثبت خواهد شد، اما اگر حجم معاملات سهم از حجم مبنا کمتر باشد، به همان نسبت از میزان افزایش یا کاهش قیمت سهم هم کاسته شده و قیمت پایانی، بر این اساس محاسبه و در سامانه معاملات ثبت میشود.
به عنوان مثال، فرض کنید قیمت سهم الف در ابتدای روز شنبه، 200 تومان و میانگین قیمت معاملات این سهم در طول روز شنبه نیز 206 تومان باشد. بنابراین، میانگین قیمت سهم در پایان روز شنبه، در مقایسه با ابتدای روز، 6 تومان رشد داشته است. حال اگر تعداد سهام معامله شده شده شرکت الف در طول روز شنبه، برابر با حجم مبنا باشد، قیمت پایانی سهم در روز شنبه، همان 206 تومان خواهد بود، اما اگر تعداد سهام معامله شده شرکت الف، تنها معادل نصف حجم مبنای تعیین شده برای این سهم باشد، طبیعتا میزان افزایش سهم نیز از 6 تومان، به 3 تومان کاهش یافته و قیمت پایانی سهم در روز شنبه، 203 تومان تعیین خواهد شد. بنابراین، قیمت شروع معاملات سهم شرکت الف در روز بعد، یعنی یکشنبه همان 203 تومان خواهـد بود.
در این قسمت، شاخص و انواع آن تشریح میشود
حتما شما هم تاکنون، بارها و بارها، در صدا و سیما و سایر رسانهها، شنیدهاید که مثلا شاخص بورس امروز با 50 واحد رشد، به عدد 35 هزار واحد رسید. همچنین گاهی اوقات رسانهها از کاهش شاخص بورس خبر میدهند. اما تا به حال به این موضوع فکر کردهاید که شاخص بورس، بیانگر چیست و چرا افزایش یا کاهش آن، اهمیت دارد؟ اساس نوسانات شاخص چه مفهومی دارد؟ در این برنامه، قصد داریم درباره شاخصهای بورس و انواع آنها صحبت کنیم.
شاخص چیست؟
شاخص، در مفهوم کلی، معیاری است که براساس آن میتوان چیـزی را تشخیص داد. در بورس هم شاخصها، در واقع معیارهای مهمی هستند که با بررسی و تحلیل آنها، میتوان وضعیت گذشته و حال بورس را از جنبههای مختلف، ارزیابی و حتی روند آینده بورس را پیشبینی کرد، بنابراین، طبیعتا باتوجه به نقش بسیار مهمی که شاخصهای بورس، در تصمیمگیری سرمایهگذاران ایفا میکنند، نوسانات شاخصها نیز برای سرمایهگذاران بسیار حائز اهمیت است. شاخصها بورس، انواع مختلفی دارند که هر کدام، وضعیت بورس را از جنبه خاصی نشان میدهد، بنابراین سرمایهگذاران در تحلیل شاخصهای بورس باید به کارکرد هر شاخص توجه کافی داشته باشند. در ادامه، مهمترین شاخصهای بورس را به شما معرفی میکنیم.
شاخص کل
شاخص کـل که به آن شاخص قیمت و بازده نقدی هم میگویند، بیانگر سطح عمومی قیمت و سود سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس است، به بیان سادهتر، "تغییرات شاخص کل در واقع بیانگر میانگین بازدهی سرمایهگذاران در بورس است".
لازم است در این خصوص مقداری توضیح دهیم. اگر به خاطر داشته باشید، در برنامههای گذشته گفتیم که بازدهی سرمایهگذاران در بورس از دو طریق به دست میآید. اول دریافت سود نقدی سالیانه و دوم، تغییر قیمت سهم در طول دوره سرمایهگذاری. برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که سهام شرکت الف را در ابتدای سال، با قیمت 150 تومان خریداری میکند. اگر قیمت سهام این فرد در پایان سال، به 180 تومان افزایش یابد و شرکت، در پایان سال نیز 15 تومان به عنوان سود نقدی، به ازای هر سهم توزیـع کند، این فرد مجموعا 45 تومان سود از محل افزایش قیمت سهم و دریافت سود نقدی به دست آورده است و بنابراین، بازدهی وی در پایان سال، 30 درصد خواهد بود، زیرا سرمایه وی از 150 تومان به 195 تومان افزایش یافته است.
تغییرات شاخص کل نیز دقیقا بیانگر میانگین بازدهی بورس است، بنابراین، اگر به عنوان مثال، شاخص کل بورس در ابتدای سال، 20 هزار واحد باشد و در پایان سال، با 10 هزار واحد افزایش، به 30 هزار واحد برسد، به این معناست که میانگین بازدهی بورس از محل افزایش قیمت سهام شرکتها و تقسیم سود نقدی بین سرمایهگذاران در آن سال، 50 درصد بوده است:
(میزان رشد شاخص در طول سال) 10000 = 50 % × 20000
دو نکته قابل توجه درخصوص شاخص کل میبایست مدنظر سرمایهگذاران باشد:
نکتـه اول اینکه افزایش شاخص کل، لزومـا به معنای سودآوری سهام همه شرکتهای حاضر در بورس نیست؛ همان طور که کاهش شاخص کل نیز لزوما به معنای ضرردهی سهام همه شرکتها در بورس نیست؛ زیرا همان گونه که گفته شد، شاخص کل، بیانگر میانگین بازدهی بورس است و چه بسا، در برخـی موارد، علیرغم رشد قابل توجه شاخص کل بورس، برخی سهام با افت قیمت مواجه شده و سهامداران خود را با زیان مواجه سازنـد و یا در شرایطی که شاخص کل با کاهش مواجه است، برخی سرمایهگذاران که سهام ارزندهای را در سبد سهام خود دارند، سود قابل قبولی به دست میآورند. بنابراین، سرمایهگذاران نباید صرفا با اتکا به اخبار رشد شاخص کل و بدون بررسی کامل درخصوص ارزش ذاتی سهام، اقدام به سرمایهگذاری در بورس کنند و حتی در شرایط رشد مستمر شاخص کل نیز در انتخاب سهام، کاملا دقت نمایند.
نکته دوم ارتباط بیـن شاخص کل و سبد سهام است. حتما به خاطر دارید که یکی از اصول بسیار مهم سرمایهگذاری در بورس، تشکیل سبد سهام متنـوع است. هر اندازه سبد سهام یک سرمایهگذار، متنوعتر و به ترکیب سهام شرکتهای موجود در بورس نزدیکتر باشد، بازدهی آن سرمایهگذار نیز به متوسط بازدهی کل بورس که توسط شاخص کل نشان داده میشود، نزدیکتر خواهد بود، تا آنجا که اگر فردی بتواند ترکیب سهام موجود در سبد سهـام خود را به طور کامل، منطبق بر ترکیب تمامی سهام حاضر در بورس نمایـد، بازدهی وی نیز بطور کامل منطبق بر نوسانات شاخص کل بورس خواهد بود و مثلا با رشد 30 درصدی شاخص، وی نیـز حدودا 30 درصد سـود به دست خواهد آورد.
سعید مستشار