اخبار آرشیوی
"محمدجواد محققنیا"، استاد دانشگاه علامه در گفتگویی با سایت تحلیلی برهان با مثبت ارزیابی کردن قانون هدفمندی یارانهها، گفت: توقف در اجرای هدفمندی به صلاح اقتصاد ایران نیست و فاز دوم باید هرچه سریعتر آغاز شود
توقف در اجرای هدفمندی به صلاح اقتصاد ایران نیست
آیا دولت در اجرای قانون هدفمندی یارانهها در فاز اول موفق عمل کرده است؟ چه شواهدی برای اثبات این ادعا وجود دارد؟ آیا دولت تخلفی هم در روند اجرای قانون انجام داده است؟ آیا اجرای فاز دوم هدفمندی هم اکنون به صلاح اقتصاد ایران است؟ اینها پرسشهایی است که این روزها در محافل رسانهای و کارشناسی مطرح است.
گروه اقتصادی برهان؛
حدود 500 روز از اجرای قانون هدفمندی یارانهها میگذرد. دولتیها میگویند اجرای دولت در این حوزه بینقص بوده، اما برخلاف دولتیها منتقدان معتقدند به هیچ یک از اهداف اولیه و نهایی قانون نرسیدهایم. در کنار این ماجرا حالا دولت مصمم شده تا در این میان فاز دوم را هم اجرایی کند. برای روشنتر شدن موضوع «برهان» در 2 گفتوگوی کاملا متفاوت با «دکتر رؤیا طباطبایی یزدی» مشاور کمیسیون اقتصاد کلان مجمع تشخیص مصلحت نظام و «حجتالاسلام و المسلمین دکتر محمدجواد محققنیا» استاد دانشگاه علامه و عضو هیأت علمی پژوهشکدهی وزارت اقتصاد به بررسی این موضوع پرداخته است.
آقای دکتر محققنیا! حدود یک سال و چند ماه از اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها میگذرد. در این میان برخی کارشناسان اقتصادی در مدت اجرای این قانون نقدهای بسیار زیادی را به نحوه و چگونگی آن ابراز داشتهاند. اقتصاددانان منتقد میگویند دولت قانون یارانهها را به درستی اجرا نکرده و در این میان تخلفات زیادی انجام داده است. نظر حضرتعالی دربارهی اظهارنظر منتقدان چیست؟
قبل از آسیبشناسی و تجزیه و تحلیل فاز اول هدفمندی یارانهها باید به این نکته توجه کنیم که اقتصاد ایران و به دنبال آن دولتمردان و یا بهتر است بگویم مردان سیاسی - اقتصادی کشور بیش از دو دهه است که فکر هدفمند کردن یارانهها را در سر میپرورانند. در کنار این مسأله، هیچ اقتصاددانی را هم نمیتوانید پیدا کنید که با هدفمند شدن یارانهها مخالفت کرده باشد. برنامههای پنج سالهی توسعه نیز به خوبی نشان میدهد دولتها در دو سه دههی اخیر همواره به دنبال هدفمند شدن یارانهها بودهاند. با این توضیحات میخواهم بگویم که در نقدهای خود نسبت به قانون یارانهها در فاز اول از انصاف خارج نشویم. اگرچه همواره نقدهایی وجود دارد اما توجه داشته باشیم که اگر نقدی هم میکنیم، نقد کارشناسی باشد تا سیاسی.
واقعیت این است که اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها نکات بسیار مثبتی در یک سال و نیم اخیر برای اقتصاد ایران داشته است. در کنار این مزایا، مطمئناً اجرای قانون یاد شده، اقتصاد ایران را با چالشها و تهدیدهایی هم مواجه کرده که البته طبیعی هم هست و شاید هماکنون ما با چند چالش در اجرای این قانون نیز مواجه شدهایم. شاید همین چالشهای احتمالی و تهدیدها بود که توان اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها را از دولتهای گذشته گرفته بود.
مطمئناً به یاد دارید که تا قبل از اجرای قانون یارانهها در 28 آذر 89 توسط دولت آقای «احمدینژاد»، دولتهای گذشته با این که در برنامههای توسعهی کشور موظف به اجرای هدفمند کردن یارانهها طبق قانون شده بودند اما هیچگاه جرأت اجرا را پیدا نکردند. نکتهی جالب توجه دربارهی اجرای قانون این است که اگر مقداری به نحوه و شیوهی اجرای قانون نگاه کنیم متوجه خواهیم شد که اجرای دولت تا این لحظه درست و منطقی بوده است، البته اگر نوسانات ارزی اخیر را از آن فاکتور بگیریم، دولت به واقع در یک سال و نیم اخیر، مدیریت قابل قبولی داشت و نمیتوان این را انکار کرد.
اظهارنظر شما کاملاً قابل قبول است. فکر هم نمیکنم منتقدی سخنان شما را رد کند، اما داستان چیز دیگری است. منتقدان میگویند اجرای کنونی قانون هدفمند کردن یارانهها هیچ یک از اهداف اولیه را پوشش نمیدهد؟ قانون اهداف دیگری داشت که دولت آقای احمدینژاد از آن عدول کرده است؟!
یادمان باشد اجرای این قانون یک جراحی بسیار بزرگ برای اقتصاد ایران محسوب میشود. مطمئناً این را هم میدانید که جراحی همواره با یک خونریزی شدید و یکسری پیامدهای بعدی همراه است. حالا سؤال بنده از شما این است که آیا شما در این جراحی بسیار بزرگ که جراحان دیگر جرأت اجرای آن را نداشتند، خونریزی شدیدی مشاهده کردید؟! بنده ندیدم. بنابراین، این نکتهی مثبت است، نمیتوانیم بگوییم اجرای قانون به اهداف خود نرسیده است. مگر ما چند سال است که این قانون را در کشور اجرایی کردیم؟ اصلاً اهداف قانون چیست که دولت از آن عدول کرده است؟ مصرف بالا و زیاد، اسراف و تبذیر، شکاف قیمتی در داخل و خارج از کشور، قاچاق، توزیع نامناسب ثروت و...
بهبود این مسایل از جمله اهداف قانون بوده است. ما هماکنون به بسیاری از اهداف این قانون رسیدهایم. آمار و ارقام ارایه شده توسط دستگاههای رسمی این موضوع را تأیید میکند. مصرف بنزین و گازوییل پس از اجرای قانون هدفمندی یارانهها به مراتب کاهش پیدا کرده و بهبود یافته است. قاچاق حاملهای انرژی طبق آمار منتشر شده توسط معاونت اقتصادی وزارت اقتصاد، به صفر رسیده و توزیع عادلانهی ثروت نیز روند منطقی به خود گرفته است. فکر میکنم تمام این موارد اجزای تشکیلدهندهی موفقیت قانون را نشان میدهد.
اما منتقدان نظر دیگری دارند. آنها میگویند یکی از دلایل عدم موفقیت دولت در اجرای قانون، توجه نکردن مقامهای دولتی به گزارشهای مراکز مطالعاتی- پژوهشی مانند مرکز پژوهشهای مجلس و مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام است. منتقدان این مواردی را که گفتید، موفقیت نمیدانند.
این گونه نیست، نباید بگوییم دولت در اجرای قانون هدفمندی یارانهها در فاز اول موفق نشده است. پس موفقیت چیست؟ ما از اجرای قانون در یک سال و نیم چه انتظاری داریم؟
تحلیل بنده این است که دولت تقریباً در فاز اول موفق عمل کرده است. مدیریت دولت خوب بود و انصافاً نمیتوان منکر مدیریت قوی دولت و شخص ریاست محترم جمهوری در حوزهی هدفمندی شد. نکتهی بعدی که میخواهم به آن اشاره کنم دربارهی تحلیل ما، گزارشها و هشدارهای مراکز مطالعاتی- پژوهشی کشور است. خیلی از این مراکز در گزارشهایی که قبل از اجرای قانون منتشر میکردند به دولت هشدار میدادند که قانون هدفمند کردن یارانهها را اجرایی نکند. دلیل این هشدارها هم ترس از اجرای قانون بود، اما دولت اجرا کرد، موفق هم بود. به یاد دارم هم مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع و هم مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشهایی به دولت توصیههایی کردند و حتی هشدار دادند که اجرای قانون را به تعویق بیندازد! بسیاری از این مراکز تورمهای بسیار بالایی را پیشبینی میکردند، آیا این اتفاق رخ داد؟
اما حالا سؤال بنده از شما این است که آیا در طول یک سال و نیم اخیر پس از اجرای قانون اتفاق خاصی در کشور رخ داده است؟
جالب اینکه خود همین مراکز مطالعاتی تحلیلهای اشتباهی را دربارهی آینده و عواقب اجرای قانون پیشبینی میکردند که هیچ یک از آنها به واقعیت تبدیل نشد. اگر یادتان باشد، مرکز پژوهشهای مجلس که بازوی مشورتی قوهی مقننه است در چندین گزارش رسمی اعلام کرد با اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها، اقتصاد ایران با تکانههای شوک قیمتی مواجه میشود و حتی تورمهای 60 الی 70 درصدی نصیب اقتصاد ایران خواهد شد. حالا آیا با گذشت یک سال و نیم از اجرای قانون هدفمندی یارانهها، اقتصاد ایران با تکانههای شوکت قیمتی مواجه گردید؟
طبیعی است مدلهای اقتصادسنجی این مراکز پژوهشی نیز اشتباه کردند. بنابراین نمیتوان با جرأت اذعان کرد که اگر ایراداتی در اجرای فاز اول قانون وجود دارد به دلیل توجه نکردن به توصیههای کارشناسی فلان مرکز (...) است. بنده به هیچ وجه این تحلیل را قبول ندارم حتی معتقدم دولت مرحلهی اول را به خوبی مدیریت کرد و نگذاشت طبق برخی پیشبینیها کشور با بحران مواجه شود. فکر میکنم برخی از این تحلیلها یا سیاسی است یا غیرکارشناسی و یا سطحی است.
آقای دکتر! خیل عظیم انتقادها به شیوهی اجرای قانون هدفمندی، به عدم کارایی اقتصاد ایران در یک سال و نیم اخیر باز میگردد.
منتقدان میگویند دولت نتوانسته در طول اجرای قانون کارایی و بهرهوری را به اقتصاد بازگرداند، بنابراین اجرای قانون بیثمر بوده است. منتقدان میگویند هدف اصلی دولت از اجرای قانون، گران کردن قیمت حاملهای انرژی و پرداخت نقدی یارانهها به برخی گروهها بوده در حالی که این اقدام دولت یعنی پرداخت نقدی و گران کردن قیمت انرژی اصلاً ربطی به کارایی در اقتصاد ندارد. هدف اولیه از اجرای قانون یارانهها عدم اسراف است. واقعیت اینکه در طول یک سال و نیم اخیر مصرف حاملهای انرژی کم شده و این نشان از موفقیت در اجراست. اصولاً لازمهی کارایی در یک اقتصاد، عدم اسراف و اصلاح الگوی مصرف است. به طور حتم با اصلاح الگوی مصرف، در بلند مدت تولید به سمت بهرهوری خواهد رفت. هم اکنون خیلی از بنگاههای اقتصادی در کشور با افزایش قیمت حاملهای انرژی، تکنولوژی خود را تغییر دادهاند و این مسأله نیز نشان میدهد کارایی در اقتصاد در حال انجام است.
نکتهی بعد دربارهی کارایی در اقتصاد، زمانبر بودن اجراست. اجرای قانون تا کنون به سختی حول و حوش 500 روز است که در حال اجراست. با این حال چگونه میتوانیم انتظار داشته باشیم که در یک سال و نیم، هم مصرف کم شود، هم توزیع ثروت عادلانه شود و هم کارایی در اقتصاد رخ دهد! از این رو تأکید میکنم اکنون باید نکات مثبت اجرای قانون را با یکدیگر مرور کنیم و از چالشها و موانع آن برای اجرای فاز دوم درس بگیریم که اگر موانع و چالشی هم در فاز اول مشاهده کردیم دیگر آنها را در فازهای بعدی مورد استفاده قرار ندهیم.
اگرچه بنده از نقدهای کارشناسی و آسیبشناسی فاز اول هدفمندی یارانهها توسط کارشناسان اقتصادی و تحلیلگران استقبال میکنم اما تأکید میکنم اظهارنظرهای سیاسی و سطحی و حتی تخریبهای بدون انصاف، منافع ملی را تهدید میکند.
اگر موافق باشید، مقداری هم دربارهی عدالت صحبت کنیم. مقولهی عدالت را در اجرای فاز اول هدفمندی چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا آن گونه که دولت میگوید با اجرای قانون یارانهها به عدالت رسیدهایم؟
آنچه اکنون در بخش قابل توجهی از جامعه مشاهده میشود این است که وضعیت اقتصادی، رفاهی و معیشتی قسمتی از جامعه، روند صعودی به خود گرفته است.
به عنوان مثال چند میلیون نفر؟ کارشناسان تعداد کسانی که با اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها با افزایش رفاه مواجه شدهاند را اندک توصیف میکنند.
اگر بخواهم عدد و رقم بگویم میتوان رقم 20 میلیون نفر را ذکر کرد. آیا 20 میلیون نفر کم است؟ رفاه خانوارهای روستایی بهبود پیدا کرده است. طبق آمارهای مرکز آمار کشور ضریب جینی روستایی از 38 صدم به 34 صدم رسیده است که نشان از بهبود توزیع عادلانهی ثروت یک سال و نیم اخیر دارد.
طبقهی متوسط چه طور؟ رفاه بخش میانی جامعه آیا تغییری کرده است؟
توجه فرمایید اقشار آسیبپذیر وضعیتشان با اجرای قانون یارانهها بهبود یافته است. تعدادشان هم کم نیست. بنابراین میتوان گفت اجرای قانون یارانهها به نفع اقشار آسیبپذیر جامعه بوده است. در این میان ذکر این نکته مهم ضروری است که اجرای این قانون تأثیری بر زندگی ثروتمندان جامعهی ایران نیز نداشته اما تنها بخشی که اجرای قانون یارانهها وضعیت آنها را تحتالشعاع خود قرار داده، بخش میانی و متوسط جامعه است.
یعنی وضعیت معیشتی بخش میانی به سمت منفی حرکت کرده است؟
خیر، تغییر در حال نوسان بوده است. بخشی منفی بوده و بخش دیگری هم مثبت بوده است. خانوار طبقهی میانی در جامعه وجود دارد که با کم مصرف کردن، پسانداز هم کرده است اما خانواری وجود دارد که هزینهی آب، برق، گاز و... او به شدت با افزایش مواجه شده است. طبیعی است تفاوت این دو خانوار متوسط میانی جامعه، کاملاً مشهود است.
حالا این سؤال پیش میآید که آیا میتوان گفت طبقهی میانی جامعه از اجرای قانون زیان کرده یا تحتالشعاع منفی قرار گرفته است؟
خیر، طبقهی میانی هم تا کنون زیاد تحت فشار شدید قرار نگرفته است.
وضعیت سایر شاخصهای اقتصادی را با اجرای قانون هدفمندی چگونه توصیف میکنید؟
همان طور که خدمت شما عرض کردم، اجرای این قانون و مشاهدهی عملکرد و نتایج آن کاملاً موضوعی زمانبر است. از این رو اظهارنظر در این باره بسیار زود است. فکر میکنم بهتر است بگذاریم حدود سه چهار سال از اجرای قانون سپری شود تا دربارهی عملکرد آن اظهارنظر کنیم.
از جمله انتقادهایی که به دولت دربارهی فاز اول قانون وارد میشود، بحث تولید است. منتقدان و تولیدکنندگان میگویند دولت به تولید یارانه نداده و طبق وعدههایی که در گذشته داده بود، عمل نکرده است اما دولتیها چیز دیگری میگویند.
باید توجه داشته باشیم که تقاضا برای استفاده از منابع حاصل از هدفمندی یارانهها زیاد است و منابع محدود. نکتهی بعد، اینکه دولت در اجرای قانون هدفمندی از همان ابتدا هم تصمیم گرفته بود سهم بیشتری از یارانهی نقدی را به مردم پرداخت کند تا تولید. تئوری دولت از همان ابتدا این بود که در فاز اول هدفمندی، خانوارها لطمههای بیشتری از اجرای قانون میبینند و بهتر است برای عبور از بحرانهای احتمالی، سهم بیشتری از باز توزیع نقدی را به مردم پرداخت کند. از این رو دولت براساس تئوری اولیهی خود این اقدام را انجام داد و نگذاشت مردم تحت فشار قرار بگیرند. به عنوان مثال وقتی طرح هدفمند شدن یارانهها در کشور ترکیه اجرایی شد، از همان ابتدا دولتمردان ترک اعلام کردند که قسمت اعظم پول ناشی از افزایش قیمت حاملهای انرژی را به تولید اختصاص خواهند داد، اما در ایران اینگونه نبود.
مقامهای اقتصادی هم در مجلس و هم در دولت مبنا را بر تحت فشار قرار نگرفتن مردم قرار دادند. به همین دلیل هم در قانون هدفمند کردن یارانهها که توسط مجلس به دولت ابلاغ شد، سهم خانوارها از افزایش قیمت حاملهای انرژی 80 درصد بود و سهم تولید حدود 20 درصد و حتی دولت سهم خود را از درآمدهای هدفمندی به صفر رساند. از این رو نمیتوان گفت که دولت یارانهی تولید را پرداخت نکرده است.
پس شما میگویید سهم تولید پرداخت شده است؟
دولت با ابزارهای دیگری همچون تعرفهها و تسهیلات بانکی و منابع صندوق ذخیرهی ارزی به بخش تولید کمک کرده است. نکتهی دیگر این که به هر حال وقتی مقام معظم رهبری امسال را به نام سال حمایت از تولید ملی نامگذاری میکنند، معنایش این است که روند سال گذشته کافی نیست و باید حمایتهای بیشتری از تولید بشود.
امیدوارم در سال جدید با پالایش خانوارهایی که به یارانهها نیاز ندارند، سهم بخش تولید افزایش یابد و تولید ملی رونق بیشتری یابد. به نظر بنده نامگذاری امسال به این نام، بسیار هوشمندانه بوده است. هم در ادامهی سال جهاد اقتصادی است و هم نقاط نیازمند به تقویت، با این نامگذاری تقویت میشوند.
آقای دکتر! برخی دیگر از منتقدان هدفمندی یارانهها پرداخت نقدی یارانهها را دارای معایب بسیار بزرگی میدانند و معتقدند پرداخت نقدی، بیانگیزگی بخشی از نیروی کار جامعه را موجب شده است. آیا شما این گفتهها و استدلالها را مورد قبول میدانید؟
بنده گزارشی علمی و کارشناسی در این باره مطالعه نکردهام. فکر هم نمیکنم چنین چیزی صحت داشته باشد. البته بنده سؤال شما را از زبان برخی کارشناسان اقتصادی منتقد دولت شنیدهام، اما هیچ گاه نتوانستم مطالعهای در این باره پیدا کنم. از سوی دیگر معتقدم پرداخت نقدی یارانهها در حال حاضر بهترین روش برای توزیع عادلانه در کشور است. به نظرم این گونه اظهارنظرها تا حدی اقتباس از آن چیزی باشد که در برخی کشورهای اروپایی رخ داده است و کمتر با واقعیتهای جامعهی ما همخوانی دارد.
به عنوان سؤال آخر آیا اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها را در حال حاضر مناسب میدانید؟ برخی از کارشناسان در اظهارنظرهایی اعلام کردهاند که اجرای فاز دوم تبعات خطرناکی برای اقتصاد ایران خواهد داشت؟
اگر یادتان باشد قبل از اجرای فاز اول هدفمند کردن یارانهها برخی از همین کارشناسان که امروز اجرای فاز دوم را خطرناک میدانند، میگفتند اگر دولت قانون یارانهها را اجرایی کند اقتصاد ایران نابود میشود و... اما آیا این چنین شد. برخی میگفتند اگر قانون اجرایی شود، شورشهای اجتماعی، جامعهی ایران را فرا خواهد گرفت، اما این چنین نشد. بنده فکر میکنم متوقف کردن اجرای فاز دوم خیلی خطرناکتر است. توقف این قانون، تمام زحمات مردم و دولت را به هدر میدهد. مردم شریف ایران تا کنون با نجابت با این قانون همراهی کردهاند. دولت نیز در اجرای مرحلهی اول، تجارب ارزشمندی به دست آورده است که میتواند راهگشای اجرای فاز دوم این قانون باشد.
از این رو توصیه میکنم دولت هم با فراهم کردن مقدمات و بسترهای لازم، فاز دوم را نیز اجرا کند. قطعاً باید فاز دوم هر چه سریعتر اجرایی شود و چارهای هم نیست. از این رو توقف و بلاتکلیفی در این باره به صلاح اقتصاد ایران نیست. تنها نکتهای که باید دولت در اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها به آن توجه ویژه کند، موضوع نوسانات نرخ ارز است. اگر به این موضوع به طور کارشناسی توجه ویژه شود هیچ رخداد خاصی اقتصاد را تهدید نخواهد کرد.