تاثیر وضعیت تنگه هرمز بر بازار جهانی انرژی
انسداد تنگه هرمز با افزایش تنشها میان ایران و آمریکا، بازار جهانی انرژی را متلاطم کرده و قیمت نفت، بنزین و سوختهای گرمایشی را به اوج چندساله رسانده است.
تشدید تنشهای نظامی در غرب آسیا و تداوم انسداد تنگه هرمز که یکی از مهمترین شریانهای انتقال انرژی جهان به شمار میرود، بازارهای جهانی نفت و فرآوردههای نفتی را با شوکی کمسابقه مواجه کرده است؛ وضعیتی که در پی تهدیدهای متقابل میان ایران و ایالات متحده و اعلام بسته ماندن این گذرگاه راهبردی از سوی تهران، باعث جهش قابل توجه قیمت نفت خام، بنزین و سوختهای گرمایشی در بازارهای جهانی شده و همزمان نگرانیها درباره اختلال گسترده در عرضه انرژی و افزایش هزینههای حملونقل دریایی را به شکل محسوسی افزایش داده است.
بر اساس این گزارش در معاملات روز جمعه، قیمت نفت خام برنت به عنوان یکی از شاخصهای اصلی بازار جهانی انرژی از مرز ۱۰۳ دلار برای هر بشکه عبور کرد. همزمان نفت خام وست تگزاس اینترمدیت (WTI) نیز با رشدی بیش از ۲ درصدی به محدوده نزدیک به ۹۹ دلار در هر بشکه رسید. این افزایش قیمت در شرایطی رخ داده که بازارهای جهانی در حال ارزیابی پیامدهای بسته شدن تنگه هرمز و تشدید درگیریهای نظامی در منطقه هستند؛ رخدادی که به گفته تحلیلگران، حدود ۲۰ درصد از جریان روزانه انتقال انرژی جهان را تحت تأثیر قرار داده و عملاً یکی از حیاتیترین مسیرهای صادرات نفت و گاز جهان را با اختلال مواجه کرده است.
۲ نمودار زیر تغییرات روزانه نفت خام وست تگزاس اینترمدیت و برنت را به ازای هر بشکه بر حسب دلار نشان میدهد.
تنگه هرمز که میان ایران و عمان قرار دارد، مسیر عبور بخش قابل توجهی از صادرات نفت کشورهای تولیدکننده خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات، کویت، عراق و قطر به بازارهای جهانی است. انسداد این گذرگاه موجب شده بخش مهمی از نفت تولیدی منطقه امکان خروج از خلیج فارس را نداشته باشد و در نتیجه عرضه جهانی انرژی با فشار شدیدی روبهرو شود.
در همین حال، اعلام تصمیم جدید آمریکا برای افزایش فشار نظامی بر ایران نیز بر نگرانیهای بازار افزوده است. بر اساس اعلام «پیت هگست»، وزیر دفاع ایالات متحده، واشنگتن قصد دارد بزرگترین موج حملات خود علیه اهدافی در ایران را آغاز کند. این تصمیم که به عنوان مرحله تازهای از تشدید تنشهای نظامی در منطقه تلقی میشود، به شکل مستقیم بر بازارهای انرژی اثر گذاشته و موجب افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی در تجارت جهانی نفت شده است.
پیامدهای این وضعیت به سرعت در حوزه حملونقل دریایی نیز نمایان شده است. گزارشها حاکی از آن است که عبور عادی نفتکشها و کشتیهای تجاری از منطقه تقریباً متوقف شده و بسیاری از شرکتهای کشتیرانی به دلیل خطرات امنیتی و افزایش هزینههای بیمه جنگی، از تردد در این مسیر خودداری میکنند. افزایش شدید هزینههای بیمه کشتیها در مناطق درگیر جنگ نیز به طور قابل توجهی هزینه انتقال انرژی را بالا برده است.
از سوی دیگر، برخی تولیدکنندگان بزرگ نفت در منطقه خلیج فارس نیز ناچار شدهاند تولید خود را کاهش دهند. دلیل این اقدام، رسیدن ظرفیت مخازن ذخیرهسازی به آستانه بحرانی عنوان شده است؛ زیرا با بسته شدن مسیرهای صادراتی، امکان انتقال نفت تولیدی به بازارهای جهانی محدود شده و ذخیرهسازی مازاد تولید به چالشی جدی تبدیل شده است.
این شرایط عملاً بازار جهانی انرژی را با یک «شوک عرضه» مواجه کرده است؛ وضعیتی که در آن کاهش ناگهانی عرضه در برابر تقاضای ثابت یا رو به رشد، موجب افزایش شدید قیمتها میشود. تحلیلگران معتقدند مسیرهای جایگزین صادرات نفت از منطقه خلیج فارس، از جمله خطوط لوله یا مسیرهای دریایی دیگر، ظرفیت کافی برای جبران حجم عظیم صادرات عبوری از تنگه هرمز را ندارند. در نتیجه، خریداران جهانی برای تأمین نفت مورد نیاز خود ناچار شدهاند برای محمولههای محدود خارج از خلیج فارس رقابت کنند.
بازار فرآوردههای نفتی
افزایش تنشها تنها به بازار نفت خام محدود نمانده و بازار فرآوردههای نفتی نیز به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. در بازار ایالات متحده، معاملات آتی بنزین بالاتر از ۳ دلار برای هر گالن تثبیت شده که نزدیک به بالاترین سطح از ژوئیه ۲۰۲۲ به شمار میرود. همزمان قیمت معاملات آتی سوخت گرمایشی نیز به بیش از ۴ دلار برای هر گالن رسیده که بالاترین سطح از ژوئن ۲۰۲۲ محسوب میشود.
۲ نمودار زیر تغییرات روزانه نرخ معاملات آتی بنزین و سوخت گرمایشی را به ازای هر گالن بر حسب دلار نشان میدهد.
افزایش قیمت فرآوردههای نفتی در شرایطی رخ میدهد که سرمایهگذاران نسبت به گسترش دامنه بحران در غرب آسیا نگران هستند. در همین راستا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، ایران را به انجام حملات نظامی بیشتر تهدید کرده است. این تهدید در واکنش به اظهارات رهبر معظم انقلاب حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای مطرح شد که اعلام کرد تنگه هرمز بسته خواهد ماند و در صورت ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، احتمال گشوده شدن جبهههای جدید درگیری نیز وجود دارد.
در واکنش به نگرانیهای فزاینده درباره کمبود عرضه انرژی، دولت آمریکا اقداماتی را برای کاهش فشار بر بازار در دستور کار قرار داده است. از جمله این اقدامات صدور مجوزی ۳۰ روزه برای کشورها به منظور خرید نفت و فرآوردههای نفتی روسیه است که به دلیل محدودیتهای تجاری و شرایط جنگی در دریا سرگردان ماندهاند. هدف از این تصمیم افزایش موقت عرضه در بازار جهانی و کاهش فشار قیمتی عنوان شده است.
همچنین «اسکات بسنت» وزیر خزانهداری آمریکا پیشنهاد داده است که یک ائتلاف بینالمللی برای اسکورت نفتکشها در تنگه هرمز تشکیل شود. به گفته وی، این اقدام باید «در سریعترین زمان ممکن از نظر نظامی» عملیاتی شود تا جریان انتقال انرژی از این گذرگاه حیاتی از سر گرفته شود.
در سطح بینالمللی نیز آژانس بینالمللی انرژی (IEA) تلاش کرده است با آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت، بخشی از فشار بازار را کاهش دهد. با این حال، گزارشها نشان میدهد که آزادسازی بیسابقه این ذخایر تاکنون تأثیر قابل توجهی در مهار روند افزایشی قیمت انرژی نداشته و بازار همچنان تحت تأثیر ریسکهای ژئوپلیتیکی و اختلال در عرضه قرار دارد.
در مجموع، تحولات اخیر نشان میدهد که بحران تنگه هرمز به سرعت به یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. در حالی که ایران بر بسته ماندن این گذرگاه راهبردی تأکید دارد و آمریکا نیز از تشدید اقدامات نظامی سخن میگوید، تحلیلگران هشدار میدهند که ادامه این وضعیت میتواند به افزایش بیشتر قیمت انرژی، تشدید رقابت برای منابع محدود نفت و افزایش هزینههای حملونقل دریایی در سطح جهان منجر شود.
