دود شدن بنزین پشت چراغ قرمز فرسودگی

مصرف بنزین در ایران طی سال‌های اخیر یکی از چالش‌های اصلی حوزه انرژی تبدیل و در کنار فشار بر بودجه و زنجیره تامین سوخت، آثار مستقیم خود را در افزایش آلودگی هوا و فرسایش زیرساخت‌های شهری نشان داده است. 

از سوی دیگر، هر چه سن خودرو و وسیله نقلیه بالاتر می‌رود، مصرف سوخت در شرایط واقعی تردد شهری و بین‌شهری افزایش و هزینه این اتلاف، هم به خانوارها و هم به اقتصاد ملی تحمیل می‌شود.

اما سهم قابل توجهی از مصرف بالا نه صرفا مربوط به افزایش سفرها، بلکه به کیفیت پایین ناوگان در حال تردد بازمی‌گردد؛ ناوگانی که بخش مهمی از آن را خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده تشکیل می‌دهند و به‌دلیل افت راندمان فنی، استهلاک قطعات، تنظیم نبودن موتور و نبود فناوری‌های کنترل مصرف، به‌طور معناداری بیشتر از خودروهای نو سوخت مصرف می‌کنند و این در حالی است که در کنار موارد مطرح شده مسائلی همچون کیفیت سوخت و پر مصرف بودن میزان سوخت موتور خودروهای ایرانی مزید بر علت است با این حال، خودروهای فرسوده عملا کانون اتلاف انرژی در شبکه حمل‌ونقلی محسوب می‌شوند.

براساس داده‌ها و آمارهای موجود، نزدیک به حدود ۱۴ میلیون دستگاه خودروی سواری و موتورسیکلت فرسوده در کشور، سالانه نزدیک ۲۰ میلیارد لیتر بنزین مصرف می‌کنند که همین تعداد ۴۰ درصد از سهم مصرف روزانه بنزین را به خود اختصاص داده است.

طبق آمارها، کل مصرف بنزین کشور سالانه حدود ۴۹.۳ میلیارد لیتر است که بر پایه مصرف روزانه به صورت میانگین ۱۳۵ میلیون لیتر مصرف را شامل می‌شود که سهم فرسوده‌ها از این مصرف بسیار چشمگیر است؛ به‌ویژه در بخش خودرو سواری براساس داده‌های موجود بیش از دو میلیون و ۶۰۰ هزار دستگاه با پیمایش سالانه ۲۰ هزار کیلومتری به طور متوسط به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر ۱۶ لیتر بنزین مصرف می‌کنند که در مجموع سالانه حدود ۸.۳ میلیارد مصرف لیتر بنزین را شامل می‌شود.  

در میان موتورسیکلت‌ها نیز بیش از ۱۱ میلیون دستگاه فرسوده با پیمایش سالانه ۱۵ هزار کیلومتر و متوسط مصرف ۷ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر، سالانه نزدیک به ۱۲ میلیارد لیتر بنزین را مصرف می‌کنند.  

این در حالی است که طبق برآوردها، ‌ میزان آلایندگی هر موتورسیکلت کاربوراتی معادل هفت دستگاه خودرو است.

اخیرا محمدصادق حاتمی - مدیر ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودرو – گفته بود حدود یک میلیون و ۹۰۰ هزار خودروی سواری فرسوده، نزدیک به ۷۰۰ هزار وانت فرسوده و ۱۶ هزار دستگاه کامیون کشنده با سن بالای ۵۰ سال در کشور وجود دارند که در اولویت نوسازی هستند و در بخش موتورسیکلت نیز بین ۵ تا ۸ میلیون دستگاه فرسوده در حال تردد برآورد می‌شود.

حاتمی همچنین مصرف سوخت حدود ۱۴ میلیون وسیله فرسوده را معادل ۱.۵ برابر ناترازی روزانه بنزین کشور دانست و گفت: اگر تنها یک میلیون خودروی سواری فرسوده نوسازی و جایگزین شود، سالانه حدود ۱.۲ میلیارد لیتر کاهش مصرف و اگر ۴ میلیون موتورسیکلت فرسوده نیز از رده خارج و با نمونه‌های نو (به‌ویژه کم‌مصرف یا برقی) جایگزین شوند، حدود ۲.۱ میلیارد لیتر صرفه‌جویی به‌دست می‌آید.

به گفته وی در طول ۲۰ سال گذشته مجموعا دو میلیون و ۶۷۰ هزار دستگاه خودرو اسقاط شده و تنها در دوره سه‌ساله اخیر، ۶۸۰ هزار دستگاه خودرو اسقاط که معادل ۲۵ درصد کل عملکرد ۲۰ سال گذشته کشور است، صورت گرفته و  این حجم از اسقاط موجب صرفه‌جویی نزدیک به دو میلیارد لیتر سوخت در کشور و بازگشت ۴۴۰ هزار تن مواد اولیه شامل مس، آلومینیوم، فولاد، لاستیک و پلاستیک به چرخه تولید صنایع، به‌ویژه صنایع فولادی اصفهان شد که ارزش اقتصادی این بازیافت و صرفه‌جویی بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان (۲۰ همت) برآورد می‌شود.

بنابراین در مجموع، نوسازی هدفمند پنج میلیون دستگاه می‌تواند سالانه حدود ۳.۳ میلیارد لیتر بنزین صرفه‌جویی ایجاد کند.

از همین رو سیاست اسقاط و جایگزینی با خودروهای کم‌مصرف و استاندارد، یک اقدام صرفا خودرویی نیست؛ بلکه باید یکی از سریع‌ترین راهکارها برای کاهش مصرف بنزین، مهار ناترازی سوخت و حرکت به سمت بهره‌وری انرژی محسوب می‌شود.

بنابراین از منظر سیاست‌گذاری، این ارقام یک پیام روشن دارد؛ یعنی نوسازی ناوگان فرسوده فقط یک اقدام حمل‌ونقلی نیست، بلکه باید یک پروژه ملی مدیریت انرژی باشد که همزمان چند خروجی راهبردی یعنی کاهش مصرف و مهار ناترازی بنزین، ‌ کاهش هزینه‌های تامین سوخت، کاهش آلایندگی و بهبود کیفیت هوا و ارتقای ایمنی، دارد.

به بیان دیگر، وقتی بخش بزرگی از مصرف کشور در خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده متمرکز شده، تسهیل اسقاط، تامین مالی و تسریع جایگزینی با ناوگان نو می‌تواند سریع‌تر از بسیاری از راه‌حل‌های دیگر، اثری ملموس بر ناترازی در مصرف بنزین برجای بگذارد.